حق مشارکت کودک؛ چرا شنیدن صدای کودک اهمیت دارد؟
حق مشارکت؛ کودکان هم حق دارند نظر بدهند!
بسیاری از والدین تصور میکنند چون کودک تجربه کمتری دارد، نباید در تصمیمهای خانواده نقشی داشته باشد. در حالی که یکی از مهمترین حقوق کودکان، حق مشارکت است.
حق مشارکت به این معنا نیست که کودک درباره همه مسائل تصمیم نهایی را بگیرد یا قوانین خانواده را تعیین کند؛ بلکه یعنی فرصت داشته باشد نظر خود را بیان کند، احساس کند حرفش شنیده میشود و متناسب با سن و تواناییاش در تصمیمهایی که به زندگی او مربوط است، مشارکت داشته باشد.
وقتی کودکان احساس کنند صدایشان ارزشمند است، اعتمادبهنفس، مسئولیتپذیری و مهارت تصمیمگیری آنها نیز رشد میکند.
حق مشارکت یعنی چه؟
حق مشارکت یعنی کودک بتواند:
- نظر خود را بیان کند.
- درباره موضوعات مربوط به زندگیاش سؤال بپرسد.
- اطلاعات متناسب با سن خود دریافت کند.
- در تصمیمهای مرتبط با خودش، متناسب با سن و میزان رشدش مشارکت داشته باشد.
- احساس کند بزرگسالان با احترام به حرفهای او گوش میدهند.
شنیده شدن، با اجرا شدن همه خواستههای کودک تفاوت دارد.
چرا مشارکت کودک اهمیت دارد؟
وقتی کودک فرصت اظهار نظر پیدا میکند:
- اعتمادبهنفس بیشتری پیدا میکند.
- مهارت گفتوگو را یاد میگیرد.
- مسئولیت تصمیمهای خود را بهتر میپذیرد.
- احساس ارزشمندی میکند.
- یاد میگیرد به نظر دیگران نیز احترام بگذارد.
کودکی که در خانواده فرصت صحبت کردن دارد، معمولاً در مدرسه و جامعه نیز راحتتر ارتباط برقرار میکند.
مشارکت متناسب با سن کودک
حق مشارکت باید با توجه به سن و توانایی کودک اجرا شود.
برای مثال:
در سنین پیشدبستانی:
- انتخاب لباس از بین دو گزینه
- انتخاب کتاب شب
- انتخاب بازی یا میانوعده سالم
در سالهای دبستان:
- مشارکت در تنظیم قوانین خانه
- برنامهریزی برای اوقات فراغت
- انتخاب فعالیتهای فوقبرنامه
- بیان نظر درباره مسائل خانوادگی متناسب با سن
هرچه کودک بزرگتر میشود، میتواند در تصمیمهای بیشتری نقش داشته باشد.
چگونه حق مشارکت را در خانه رعایت کنیم؟
با دقت گوش دهید
وقتی کودک صحبت میکند:
- تماس چشمی برقرار کنید.
- حرف او را قطع نکنید.
- بدون تمسخر یا قضاوت گوش دهید.
گاهی کودک بیش از هر چیز به شنیده شدن نیاز دارد.
انتخابهای واقعی به او بدهید
به جای پرسیدن سؤالهای کلی، گزینههای مناسب ارائه کنید.
برای مثال:
- «دوست داری اول تکالیفت را انجام بدهی یا بعد از یک میانوعده؟»
- «امروز پارک برویم یا کتابخانه؟»
این انتخابها حس استقلال و مسئولیت را تقویت میکنند.
قوانین را با گفتوگو توضیح دهید
اگر با درخواست کودک موافق نیستید، فقط نگویید «نه».
دلیل تصمیم خود را با زبانی ساده توضیح دهید و به او فرصت دهید نظرش را بیان کند.
کودکان پذیرش بیشتری نسبت به قوانینی دارند که دلیل آنها را میدانند.
به اشتباه کردن فرصت بدهید
همه تصمیمهای کودک کامل نخواهند بود.
اگر اشتباه او خطر جدی ایجاد نمیکند، اجازه دهید نتیجه طبیعی انتخاب خود را تجربه کند.
این تجربهها بخشی از فرایند یادگیری هستند.
چه اشتباههایی را نباید انجام دهیم؟
برخی رفتارها میتوانند حق مشارکت کودک را تضعیف کنند:
- تصمیم گرفتن درباره همه مسائل بدون نظرخواهی
- تمسخر یا بیاهمیت دانستن نظر کودک
- قطع کردن صحبتهای او
- استفاده از جملههایی مانند «تو چیزی نمیفهمی» یا «وقتی بزرگ شدی حرف بزن»
- ایجاد این تصور که نظر کودک هیچ ارزشی ندارد
این رفتارها ممکن است باعث شوند کودک بهتدریج از بیان احساسات و دیدگاههای خود خودداری کند.
مشارکت با قانونگذاری متفاوت است
رعایت حق مشارکت به معنای حذف نقش والدین نیست.
والدین همچنان مسئول تصمیمهای مهم مربوط به سلامت، امنیت و رفاه کودک هستند.
آنچه اهمیت دارد این است که در این مسیر، نظر کودک نیز شنیده و متناسب با سن او در نظر گرفته شود.
کودکان هم به آزادی بیان نیاز دارند و هم به راهنمایی و حمایت بزرگسالان.
از نگاه حقوق کودک
حق مشارکت یکی از اصول بنیادین حقوق کودک است. کودکان حق دارند آزادانه دیدگاههای خود را درباره موضوعاتی که به آنها مربوط میشود بیان کنند و بزرگسالان موظفاند این دیدگاهها را با توجه به سن، میزان رشد و منافع کودک با احترام در نظر بگیرند.
یک تمرین برای امروز
امروز در یکی از تصمیمهای ساده خانوادگی، از فرزندتان نظر بخواهید.
برای مثال:
- برنامه آخر هفته
- انتخاب غذای سالم
- چیدمان اتاق
- انتخاب کتاب یا بازی
پس از شنیدن نظر او، توضیح دهید که چرا آن نظر را پذیرفتید یا اگر امکان اجرای آن نبود، دلیل تصمیم خود را با احترام بیان کنید.
این تمرین به کودک یاد میدهد که نظرش ارزشمند است، حتی اگر همیشه تصمیم نهایی مطابق خواسته او نباشد.
جمعبندی
حق مشارکت به این معنا نیست که کودک همه تصمیمها را بگیرد؛ بلکه یعنی فرصت داشته باشد فکر کند، نظر بدهد و احساس کند صدایش شنیده میشود.
والدینی که با فرزندشان گفتوگو میکنند، به او حق انتخابهای متناسب با سنش میدهند و برای دیدگاههایش احترام قائل هستند، در واقع مهارتهایی مانند اعتمادبهنفس، مسئولیتپذیری، تفکر مستقل و احترام به دیگران را در او پرورش میدهند.
به یاد داشته باشیم، کودکی که امروز فرصت بیان نظر پیدا میکند، فردایی خواهد داشت که با آگاهی، احترام و مسئولیت در جامعه مشارکت میکند.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال