مدیریت قشقرق کودک؛ وقتی احساسات از کنترل خارج میشوند
قشقرق چیست؟
قشقرق یا کجخلقی زمانی رخ میدهد که کودک در بیان یا کنترل احساسات شدیدش مشکل پیدا میکند و ممکن است گریه کند، فریاد بزند، خودش را روی زمین بیندازد یا رفتار پرخاشگرانه داشته باشد.
این رفتار در سالهای اولیه کودکی شایع است، چون مهارتهای زبانی و کنترل هیجان هنوز بهطور کامل شکل نگرفتهاند.
قشقرق لزوماً به معنای لجبازی یا بد بودن کودک نیست؛ گاهی یعنی احساسات کودک از توانایی او برای مدیریت آنها بزرگتر شدهاند.
هنگام قشقرق چه کنیم؟
وقتی کودک در اوج خشم و گریه است، معمولاً زمان مناسبی برای توضیح طولانی یا نصیحت نیست.
اول:
آرام بمانید. با صدای بلند پاسخ ندهید.
محیط را امن کنید. اگر کودک ممکن است به خودش یا دیگری آسیب بزند، او را از موقعیت خطرناک دور کنید.
کم حرف بزنید. جملهای کوتاه مانند:
«میبینم خیلی عصبانی هستی. من اینجا هستم.»
معمولاً از سخنرانی طولانی مؤثرتر است.
احساس را بپذیریم، رفتار را نه
کودک حق دارد عصبانی باشد، اما حق ندارد به دیگران آسیب بزند.
میتوان گفت:
«عصبانی بودن اشکالی ندارد، اما زدن ممنوع است.»
این پیام به کودک کمک میکند تفاوت میان احساس و رفتار را یاد بگیرد.
وسط قشقرق تسلیم نشویم
اگر کودک برای رسیدن به چیزی گریه و فریاد میکند، تغییر تصمیم والد فقط برای پایان دادن سریع به قشقرق ممکن است به مرور این پیام را ایجاد کند که:
«اگر به اندازه کافی فریاد بزنم، بالاخره خواستهام را میگیرم.»
اگر تصمیمی منطقی و ایمن گرفتهاید، تا حد امکان آرام و ثابت بمانید.
این به معنای بیتوجهی به کودک نیست؛ میتوانید کنار او بمانید و از او حمایت کنید، بدون اینکه هر خواستهای را بپذیرید.
علت قشقرق را پیدا کنیم
قشقرقها گاهی با شرایط خاصی بیشتر میشوند:
- گرسنگی
- خستگی
- خواب ناکافی
- تغییر ناگهانی برنامه
- شلوغی و تحریک زیاد
- محدودیت ناگهانی
- ناتوانی در بیان خواسته
- حسادت یا نیاز به توجه
اگر الگوی قشقرقها را بشناسیم، پیشگیری آسانتر میشود.
پیشگیری بهتر از مدیریت بحران است
قبل از رفتن به فروشگاه میتوان گفت:
«امروز برای خرید فلان وسیله میرویم و قرار نیست اسباببازی بخریم.»
یا پیش از پایان بازی:
«پنج دقیقه دیگر وقت بازی تمام میشود.»
آماده کردن کودک برای تغییر، انتخابهای محدود و داشتن برنامه منظم میتواند تعداد بسیاری از درگیریها را کاهش دهد.
انتخاب محدود بدهیم
گاهی به جای دستور مستقیم، دو انتخاب قابل قبول ارائه دهید:
«میخواهی اول لباس بپوشی یا اول مسواک بزنی؟»
کودک احساس میکند در تصمیمگیری نقش دارد، اما چارچوب همچنان دست والد است.
توجه کنید انتخابها باید واقعی باشند؛ نه اینکه چیزی را بپرسیم که امکان پذیرش پاسخ کودک وجود ندارد.
بعد از آرام شدن صحبت کنیم
وقتی کودک آرام شد، زمان آموزش است.
کوتاه و ساده بگویید:
«تو خیلی عصبانی شدی چون نمیخواستی بازی تمام شود. دفعه بعد میتوانی بگویی ناراحتم، اما نباید مرا بزنی.»
سپس یک راه جایگزین تمرین کنید:
- گفتن احساس
- درخواست کمک
- چند نفس آرام
- رفتن به یک مکان آرام
- فاصله گرفتن از موقعیت
بابت گریه کردن عذرخواهی نخواهیم
گریه کردن رفتار بدی نیست.
اگر کودک بعد از قشقرق آرام شده است، لازم نیست از او بخواهیم:
«حالا به خاطر گریهات عذرخواهی کن.»
اگر به کسی آسیب زده یا وسیلهای را خراب کرده است، باید مسئولیت آن رفتار را بپذیرد و در حد توان برای جبران اقدام کند.
خودمان الگوی کنترل خشم باشیم
کودک از نحوه واکنش والدین یاد میگیرد.
اگر والد هنگام عصبانیت فریاد بزند یا تهدید کند، آموزش آرام ماندن برای کودک دشوارتر میشود.
میتوانیم با صدای بلند نشان دهیم:
«الان خیلی عصبانیام. چند دقیقه صبر میکنم تا آرامتر شوم.»
این یک آموزش عملی برای مدیریت هیجان است.
تنبیه بدنی ممنوع
زدن، تکان دادن شدید، تحقیر یا تهدید کودک نهتنها به مدیریت سالم قشقرق کمک نمیکند، بلکه میتواند ترس و پرخاشگری را بیشتر کند.
کودک برای یادگیری کنترل احساسات به مرزهای روشن و رفتار آرام و قاطع والد نیاز دارد.
اگر کودک به خودش یا دیگری آسیب میزند
اگر هنگام قشقرق کودک به سراغ زدن، گاز گرفتن، پرتاب اشیا یا آسیب به خود میرود، اولویت با ایمنی است.
اشیای خطرناک را دور کنید و در صورت نیاز کودک را از موقعیت خطرناک خارج کنید.
اگر این رفتارها شدید، مکرر یا غیرقابل کنترل هستند، بهتر است با متخصص کودک مشورت شود.
چه زمانی باید کمک تخصصی گرفت؟
اگر قشقرقها:
- بسیار شدید یا طولانی هستند،
- با افزایش سن کاهش پیدا نمیکنند،
- بهطور مکرر به خود یا دیگران آسیب میزنند،
- در خانه، مدرسه یا روابط کودک اختلال ایجاد میکنند،
- یا همراه با مشکلات قابل توجه دیگری در رفتار، ارتباط یا رشد هستند،
بهتر است با پزشک کودک یا روانشناس کودک مشورت شود.
جمعبندی
قشقرق بخشی از مسیر یادگیری تنظیم هیجان در بسیاری از کودکان است.
والد قرار نیست هنگام هر قشقرق خواسته کودک را برآورده کند و قرار هم نیست با خشم پاسخ خشم را بدهد.
آرامش، مرز روشن، ایمنی و آموزش بعد از آرام شدن چهار ابزار اصلی والد هستند.
کودک به مرور یاد میگیرد که میتواند عصبانی باشد، بدون اینکه به خودش یا دیگران آسیب بزند.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال