آمادگی برای نوجوانی؛ چگونه کودک را برای سالهای پیش رو آماده کنیم؟
نوجوانی از روز اول نوجوانی شروع نمیشود.
نوجوانی دورهای از تغییرات جسمی، عاطفی، اجتماعی و فکری است. هرچه کودک زودتر مهارتهای لازم را تمرین کرده باشد، عبور از این دوره آسانتر خواهد بود.
آمادگی برای نوجوانی یعنی کودک کمکم یاد بگیرد:
- درباره احساساتش حرف بزند.
- از بدن و حریم خصوصی خود مراقبت کند.
- تصمیم بگیرد و پیامد انتخابهایش را ببیند.
- در صورت نیاز کمک بخواهد.
- با والدین درباره موضوعات دشوار گفتوگو کند.
درباره بلوغ منتظر اولین نشانهها نمانیم
تغییرات بدن ممکن است برای کودک سؤالبرانگیز یا حتی ترسناک باشد.
پیش از شروع تغییرات واضح، با زبان ساده درباره موضوعاتی مانند رشد بدن، تغییرات ظاهری، بهداشت فردی و احساسات صحبت کنید.
لازم نیست یک گفتوگوی طولانی داشته باشید.
گفتوگوهای کوتاه و متناسب با سن، بهتر از یک جلسه سنگین و ناگهانی هستند.
کودک باید بداند تغییرات بدن طبیعیاند و میتواند درباره آنها سؤال کند.
حریم خصوصی بدن را آموزش دهیم
کودک باید بداند بدن او متعلق به خودش است و دیگران نیز حریم خصوصی دارند.
او باید بتواند:
- درباره لمسهای ناراحتکننده «نه» بگوید.
- از یک موقعیت ناامن فاصله بگیرد.
- در صورت نیاز از بزرگسال قابل اعتماد کمک بخواهد.
- مسائل خصوصی بدن را با افراد نامطمئن در میان نگذارد.
- بداند که راز مربوط به آسیب یا تهدید را نباید پنهان کند.
این آموزش باید بدون ترساندن کودک و متناسب با سن او انجام شود.
استقلال را کمکم بیشتر کنیم
یکی از تغییرات مهم نوجوانی، افزایش نیاز به استقلال است.
اگر کودک تا آن زمان برای کوچکترین تصمیمها به والد وابسته بوده باشد، این تغییر میتواند پرتنشتر شود.
از سالهای قبل میتوان مسئولیتهای بیشتری داد:
- برنامهریزی بخشی از کارهای روزانه
- مراقبت از وسایل شخصی
- مدیریت بخشی از پول توجیبی
- انتخاب لباس و فعالیتهای مناسب
- برنامهریزی برای درس و تفریح
استقلال باید مرحلهبهمرحله ساخته شود، نه یکباره واگذار شود.
رابطه را قبل از اختلافها بسازیم
ممکن است در نوجوانی اختلاف نظر بیشتر شود.
اگر کودک از سالهای قبل تجربه کرده باشد که والدینش شنوندهاند، احتمال اینکه هنگام مشکل سراغ آنها بیاید بیشتر است.
هر روز لازم نیست گفتوگوی عمیقی داشته باشیم. گاهی یک گفتوگوی کوتاه درباره مدرسه، دوستان، علایق یا اتفاقهای روزمره کافی است.
پیام اصلی:
«حتی اگر با تو موافق نباشم، میتوانی با من حرف بزنی.»
احساسات نوجوانی را مسخره نکنیم
احساسات نوجوان ممکن است برای بزرگسال شدید یا غیرمنطقی به نظر برسد.
جملههایی مانند:
«این که مشکل نیست!»
یا:
«وقتی بزرگ شدی میفهمی مشکل واقعی چیست.»
کمککننده نیستند.
بهتر است ابتدا احساس را بشنویم و بعد درباره راهحل صحبت کنیم.
کودک باید یاد بگیرد احساساتش معتبرند، اما هر رفتاری که در اثر آن احساس انجام دهد قابل قبول نیست.
قوانین خانه را از قبل مشخص کنیم
با نزدیک شدن به نوجوانی، قوانین باید روشنتر و تا حد امکان قابل گفتوگو باشند.
مثلاً درباره:
- ساعت خواب
- درس و مسئولیتها
- رفتوآمد
- استفاده از تلفن همراه
- اینترنت
- مهمانی و دوستان
از قبل صحبت کنید.
قانون بهتر است همراه با دلیل، پیامد منطقی و امکان گفتوگو باشد.
فضای مجازی را جدی بگیریم
نوجوانی معمولاً با افزایش حضور در فضای مجازی همراه است.
قبل از اینکه کودک گوشی یا حساب کاربری مستقل داشته باشد، درباره موضوعاتی مانند:
- حریم خصوصی
- انتشار عکس
- اطلاعات شخصی
- پیام افراد ناشناس
- محتوای نامناسب
- زورگویی آنلاین
- خریدهای اینترنتی
- کلاهبرداری
- زمان استفاده از صفحهنمایش
صحبت کنید.
هدف فقط کنترل نیست؛ باید سواد و مسئولیت دیجیتال نیز آموزش داده شود.
درباره دوستیها صحبت کنیم
در نوجوانی دوستان نقش پررنگتری پیدا میکنند.
به جای اینکه فقط بگوییم:
«با فلانی دوست نشو.»
درباره ویژگیهای یک رابطه سالم صحبت کنیم:
- احترام متقابل
- امکان نه گفتن
- نبود تهدید و تحقیر
- رعایت حریم خصوصی
- فشار نیاوردن برای انجام کار خطرناک
کودک باید یاد بگیرد اگر در یک رابطه یا جمع احساس ناامنی کرد، میتواند از آن فاصله بگیرد و کمک بخواهد.
تفکر و تصمیمگیری را تمرین کنیم
نوجوان با انتخابهای پیچیدهتری روبهرو میشود.
پیش از آن میتوان در موقعیتهای روزمره پرسید:
«اگر این کار را انجام دهی، چه پیامدی ممکن است داشته باشد؟»
«چه گزینههای دیگری داری؟»
«اگر دوستت این پیشنهاد را به تو بدهد، چه کار میکنی؟»
هدف این نیست که همیشه پاسخ درست را والد بگوید؛ هدف، تقویت قدرت فکر کردن و تصمیم گرفتن است.
درباره اشتباهها فضای امن ایجاد کنیم
اگر کودک بداند هر اشتباهی با فریاد و تنبیه شدید پاسخ داده میشود، ممکن است در نوجوانی مشکلاتش را پنهان کند.
لازم است کودک بداند:
«اگر اشتباهی کردی، اول بیا با من حرف بزن. بعد درباره مسئولیت و جبران آن فکر میکنیم.»
این به معنای حذف پیامدها نیست؛ یعنی گفتوگو قبل از ترس قرار میگیرد.
آمادگی والدین هم مهم است
نوجوانی فقط مرحله رشد کودک نیست؛ مرحله تغییر رابطه والد و فرزند نیز هست.
والد باید آماده باشد که:
- کنترل مستقیم را کمتر کند.
- بیشتر مذاکره کند.
- به حریم خصوصی متناسب با سن احترام بگذارد.
- در عین حال مرزهای ایمنی را حفظ کند.
- تغییرات عاطفی و جسمی نوجوان را شخصی تلقی نکند.
استقلال بیشتر، به معنای بینیازی از والدین نیست؛ شکل رابطه تغییر میکند.
چند کار را از همین امروز شروع کنیم
لازم نیست برای آمادگی نوجوانی برنامه پیچیدهای داشته باشید.
از همین حالا:
یک: درباره احساسات حرف بزنید.
دو: مسئولیتهای کوچک را به کودک بسپارید.
سه: درباره بدن و حریم خصوصی آموزش دهید.
چهار: در تصمیمهای ساده از او نظر بخواهید.
پنج: درباره فضای مجازی و دوستیها گفتوگو کنید.
شش: نشان دهید که در شرایط سخت میتواند به شما مراجعه کند.
جمعبندی
آمادگی برای نوجوانی با خرید گوشی، صحبت درباره بلوغ یا تعیین قوانین جدید شروع نمیشود.
این آمادگی سالها قبل و از طریق رابطه امن، مسئولیتپذیری، گفتوگو، آموزش حریم خصوصی و تمرین تصمیمگیری شکل میگیرد.
نوجوان آینده باید بداند که قرار نیست والدین تمام تصمیمهایش را بگیرند؛ اما در عین حال، وقتی با مسئلهای جدی روبهرو شد، یک بزرگسال قابل اعتماد در کنار خود دارد.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال