ارتباط خواهر و برادر؛ چگونه رابطهای سالم بین بچهها بسازیم؟
خواهر و برادر همیشه با هم دوست نیستند.
رابطه خواهر و برادر میتواند سرشار از محبت، بازی و همراهی باشد؛ اما دعوا، حسادت، رقابت و اختلاف نظر هم در آن طبیعی است.
هدف والدین نباید این باشد که بچهها هرگز با هم دعوا نکنند. هدف این است که به آنها یاد بدهیم چگونه اختلافهایشان را بدون آسیب زدن به یکدیگر مدیریت کنند.
مقایسه، رقابت را بیشتر میکند
جملههایی مانند:
«ببین خواهرت چقدر مرتبتر است.»
یا:
«برادرت همیشه بهتر درس میخواند.»
ممکن است رقابت و دلخوری را بیشتر کند.
بهتر است هر کودک با خودش مقایسه شود:
«این بار نسبت به دفعه قبل بهتر توانستی وسایلت را مرتب کنی.»
هر کودک باید احساس کند که برای والدین، یک فرد مستقل با ویژگیهای خودش است.
عدالت همیشه به معنای برابری نیست
والدین گاهی تلاش میکنند دقیقاً یک رفتار با همه بچهها داشته باشند؛ اما نیازهای کودکان یکسان نیست.
ممکن است یک کودک به کمک بیشتری در درس نیاز داشته باشد و دیگری به زمان بیشتری برای بازی یا استراحت.
میتوان برای کودکان توضیح داد:
«من تلاش میکنم با هرکدام از شما متناسب با نیازتان رفتار کنم؛ این به معنی دوست داشتن یکی بیشتر از دیگری نیست.»
وقت اختصاصی برای هر کودک
یکی از راههای کاهش حسادت، داشتن زمان اختصاصی با هر فرزند است.
لازم نیست این زمان طولانی یا پرهزینه باشد.
گاهی ۱۵ تا ۲۰ دقیقه گفتوگوی دونفره، پیادهروی یا بازی با یکی از بچهها کافی است.
پیام مهم این است:
«تو برای من مهم هستی و من دوست دارم وقت مخصوصی را با تو بگذرانم.»
وقتی خواهر و برادر دعوا میکنند چه کنیم؟
اول مطمئن شوید کسی در خطر آسیب نیست.
اگر خطر فوری وجود ندارد، لازم نیست بلافاصله قاضی دعوا شوید و مشخص کنید چه کسی مقصر است.
میتوانید بگویید:
«میبینم هر دو عصبانی هستید. اول آرام میشویم، بعد درباره راهحل صحبت میکنیم.»
وقتی آرام شدند، از هر دو بخواهید بدون توهین و قطع کردن حرف دیگری، ماجرا را توضیح دهند.
برای دعوا قانون داشته باشیم
قوانین خانه باید ساده و روشن باشند:
- کتک زدن ممنوع.
- توهین و تحقیر ممنوع.
- وسایل دیگری بدون اجازه برداشته نمیشود.
- اگر اختلاف بالا گرفت، میتوان از یکدیگر فاصله گرفت.
- بعد از آرام شدن، درباره راهحل صحبت میکنیم.
قانون باید برای همه اجرا شود، نه فقط کودکی که معمولاً بیشتر دعوا میکند.
مجبورشان نکنیم همیشه شریک باشند
خواهر و برادر بودن به این معنا نیست که کودکان باید همه وسایل، بازیها و زمان خود را با هم تقسیم کنند.
کودک باید حق داشتن بعضی وسایل شخصی و حریم خصوصی متناسب با سنش را داشته باشد.
به جای:
«شما که خواهر و برادرید، باید همه چیز را با هم شریک شوید.»
میتوان گفت:
«بیایید ببینیم چه چیزهایی مشترک است و برای وسایل شخصی هرکس چه قانونی داریم.»
از بزرگترها انتظار مراقبت دائمی نداشته باشیم
کودک بزرگتر ممکن است گاهی در مراقبت از خواهر یا برادر کوچکتر کمک کند، اما نباید مسئولیت والد را به دوش او گذاشت.
جملههایی مانند:
«تو بزرگتری، همیشه باید کوتاه بیایی.»
ممکن است باعث احساس بیعدالتی و ناراحتی شود.
کودک بزرگتر نیز حق دارد گاهی «نه» بگوید و زمان شخصی خودش را داشته باشد.
محبت را به زور تحمیل نکنیم
نباید کودک را مجبور کنیم خواهر یا برادرش را ببوسد، بغل کند یا ببخشد.
میتوان رفتار محترمانه را آموزش داد، اما احساسات نیاز به زمان دارند.
به کودک بگویید:
«لازم نیست الان دوستش داشته باشی یا بغلش کنی؛ اما نباید به او آسیب بزنی.»
این تفاوت میان احساس و رفتار بسیار مهم است.
همکاری را بیشتر از رقابت تقویت کنیم
بازیها و فعالیتهایی انتخاب کنید که بچهها برای رسیدن به یک هدف مشترک همکاری کنند.
مثلاً:
- ساختن یک کاردستی
- پختن یک غذای ساده با والد
- ساختن یک سازه
- بازی گروهی
- مرتب کردن اتاق با یک هدف مشترک
وقتی کودک تجربه کند که همکاری با خواهر یا برادر نتیجه خوبی دارد، رابطه آنها میتواند تقویت شود.
در دعواها همیشه یک برنده و بازنده نسازیم
اگر هر اختلافی با این سؤال تمام شود که:
«چه کسی شروع کرد؟»
ممکن است کودکان بیشتر دنبال مقصر بگردند تا راهحل.
گاهی بهتر است بپرسیم:
«حالا برای اینکه دوباره این اتفاق نیفتد، چه کاری میتوانیم انجام دهیم؟»
این سؤال، مسئولیت حل مسئله را به خود کودکان نیز منتقل میکند.
وقتی یکی از بچهها آسیب میزند
اگر کودک دیگری را کتک زده، اول باید از کودک آسیبدیده مراقبت و محیط را امن کنیم.
سپس با کودک آسیبزننده درباره رفتار او صحبت کنیم:
«عصبانی بودن اشکالی ندارد، اما کتک زدن قابل قبول نیست. دفعه بعد وقتی عصبانی شدی چه کار دیگری میتوانی انجام دهی؟»
تنبیه تحقیرآمیز یا کتک زدن کودک برای آموزش اینکه «نباید کتک بزنی» روش مناسبی نیست.
اختلاف سنی را در نظر بگیریم
نیازهای یک کودک سهساله با یک نوجوان یکسان نیست.
توقعات، قوانین، مسئولیتها و حتی نوع بازی باید متناسب با سن هر کودک باشد.
همچنین بهتر است والدین از کودک بزرگتر انتظار نداشته باشند همیشه به خاطر کوچکترها از خواستههای خود بگذرد.
چند عادت برای رابطه بهتر
برای تقویت رابطه خواهر و برادر میتوان:
- از مقایسه کردن پرهیز کرد.
- برای هر کودک زمان اختصاصی داشت.
- قوانین روشن برای دعوا تعیین کرد.
- حریم خصوصی متناسب با سن را رعایت کرد.
- همکاری را بیشتر از رقابت تشویق کرد.
- احساسات همه بچهها را جدی گرفت.
- بعد از دعوا به جای سرزنش، حل مسئله را آموزش داد.
چه زمانی اختلافها نیاز به توجه بیشتر دارند؟
اگر درگیریها بسیار شدید و مداوم باشند، یکی از کودکان دائماً دیگری را تهدید یا آزار دهد، ترس قابل توجه ایجاد شود یا رابطه خواهر و برادر به شکل جدی بر زندگی خانوادگی اثر بگذارد، بهتر است از روانشناس کودک یا متخصص خانواده کمک گرفته شود.
جمعبندی
رابطه خوب خواهر و برادر با حذف همه دعواها ساخته نمیشود.
کودکان باید در کنار تجربه محبت و بازی، اختلاف نظر، مرزبندی، مذاکره و حل مسئله را نیز یاد بگیرند.
نقش والدین این نیست که در هر دعوا یک مقصر و یک بیگناه پیدا کنند؛ بلکه باید محیطی بسازند که در آن هر کودک احساس امنیت، احترام و ارزشمندی داشته باشد.
هدف، خواهر و برادری نیست که همیشه با هم موافقاند؛ هدف، کودکانی است که یاد میگیرند حتی هنگام اختلاف، به یکدیگر آسیب نزنند و راهی برای کنار آمدن پیدا کنند.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال