حسادت کودک؛ وقتی فرزند فکر میکند دیگری بیشتر دارد
حسادت کودک طبیعی است!
حسادت یکی از احساسات طبیعی دوران کودکی است؛ بهخصوص وقتی کودک احساس کند توجه، محبت یا امکانات بیشتری به فرد دیگری داده میشود.
تولد خواهر یا برادر، موفقیت یک همکلاسی، مقایسه با دوستان یا حتی تقسیم توجه والدین میتواند این احساس را ایجاد کند.
خودِ حسادت مشکل نیست؛ مهم این است که کودک یاد بگیرد با آن چه کند.
پشت حسادت چه چیزی وجود دارد؟
کودک ممکن است در ظاهر بگوید:
«من از خواهرم بدم میآید.»
اما پشت این جمله ممکن است احساس دیگری باشد:
- «نکند مامان و بابا دیگر من را دوست نداشته باشند؟»
- «چرا او بیشتر از من توجه میگیرد؟»
- «من به اندازه او خوب نیستم.»
- «چرا او اجازه دارد کاری را انجام دهد که من نمیتوانم؟»
به جای سرزنش، ابتدا تلاش کنیم نیاز و احساس پشت رفتار را بفهمیم.
احساس کودک را انکار نکنیم
اگر کودک گفت:
«من حسودم!»
لازم نیست بگوییم:
«نباید حسودی کنی.»
میتوان گفت:
«میفهمم وقتی میبینی خواهرت بیشتر با من وقت میگذراند، ممکن است ناراحت شوی.»
پذیرفتن احساس به معنای تأیید رفتار نامناسب نیست.
میتوان همزمان گفت:
«اما ناراحت بودن دلیل نمیشود او را بزنیم.»
کودک را با دیگران مقایسه نکنیم
مقایسه مستقیم معمولاً حسادت را بیشتر میکند.
جملههایی مانند:
«ببین خواهرت چقدر خوب درس میخواند.»
یا:
«دوستت از تو بهتر است.»
میتواند کودک را وارد رقابتی دائمی کند.
بهتر است پیشرفت کودک را با گذشته خودش مقایسه کنیم و ویژگیهای منحصر به فرد او را ببینیم.
بعد از تولد فرزند جدید
یکی از زمانهایی که حسادت بیشتر دیده میشود، تولد خواهر یا برادر است.
کودک بزرگتر ممکن است ناگهان احساس کند جایگاهش را از دست داده است.
در این دوره:
- زمان اختصاصی با کودک بزرگتر را حفظ کنید.
- از او انتظار نداشته باشید همیشه «بزرگ و عاقل» باشد.
- او را مجبور به محبت کردن به نوزاد نکنید.
- تغییرات زندگی را از قبل برایش توضیح دهید.
- اجازه دهید درباره احساساتش صحبت کند.
گاهی چند دقیقه توجه کامل والد، از یک هدیه گرانقیمت مؤثرتر است.
همه چیز را مساوی تقسیم نکنیم
عدالت همیشه به معنای «دقیقاً برابر» بودن نیست.
اگر یک کودک به دلیل سن یا نیازش توجه بیشتری میگیرد، بهتر است برای کودک دیگر توضیح داده شود:
«الان نوزاد به کمک بیشتری نیاز دارد، اما این به معنی دوست داشتن بیشتر او نیست.»
کودک باید مطمئن باشد که محبت والدین قابل تقسیم است، نه اینکه با آمدن دیگری از بین میرود.
حسادت به وسایل و امکانات
کودک ممکن است بگوید:
«چرا او این اسباببازی را دارد و من ندارم؟»
لازم نیست برای از بین بردن حسادت، هر خواستهای را برآورده کنیم.
میتوان گفت:
«میفهمم تو هم آن را میخواهی. اما قرار نیست هر چیزی که دیگری دارد، ما هم بخریم.»
این پاسخ هم احساس کودک را میپذیرد و هم مرز مشخصی ایجاد میکند.
حسادت در فضای مجازی
کودکان بزرگتر ممکن است خودشان را با دوستان و تصاویری که در شبکههای اجتماعی میبینند مقایسه کنند.
به آنها یاد بدهیم که فضای مجازی تصویر کاملی از زندگی افراد نشان نمیدهد.
میتوان پرسید:
«فکر میکنی آدمها در شبکههای اجتماعی همه لحظههای سخت زندگیشان را هم نشان میدهند؟»
این گفتوگو میتواند به شکلگیری نگاه واقعبینانهتر کمک کند.
وقتی حسادت به رفتار آسیبزننده تبدیل میشود
اگر کودک به دلیل حسادت:
- کتک میزند،
- وسایل دیگری را خراب میکند،
- عمداً تحقیر میکند،
- تهدید میکند،
- یا مرتب تلاش میکند دیگری را آزار دهد،
باید رفتار را متوقف کرد.
پیام روشن باشد:
«عصبانی و حسود بودن اشکالی ندارد؛ آسیب زدن به دیگران قابل قبول نیست.»
سپس باید به کودک راههای دیگری برای بیان احساس و حل مسئله آموزش داد.
توجه مثبت را بیشتر کنیم
گاهی کودک برای جلب توجه، رفتار منفی نشان میدهد.
اگر بیشتر توجه والدین فقط هنگام دعوا، گریه یا بدرفتاری باشد، این رفتارها ممکن است تقویت شوند.
بنابراین لحظههایی را که کودک:
- همکاری میکند،
- صبر میکند،
- احساسش را با کلمات بیان میکند،
- یا با خواهر و برادرش رفتار خوبی دارد،
ببینید و مشخصاً به آن اشاره کنید:
«دیدم ناراحت بودی، اما به جای زدن، به من گفتی چه چیزی میخواهی. این کار خیلی خوبی بود.»
کودک را مجبور به «بزرگتر بودن» نکنیم
کودک بزرگتر هم حق دارد ناراحت، خسته یا حسود باشد.
جملههایی مانند:
«تو که بزرگتری، باید همیشه کوتاه بیایی.»
ممکن است احساس بیعدالتی ایجاد کند.
مسئولیت والد، مدیریت رابطه و ایجاد مرز است؛ نه اینکه همیشه حل اختلاف را بر عهده کودک بزرگتر بگذارد.
چه زمانی حسادت نگرانکننده است؟
اگر حسادت شدید و طولانی شود یا باعث پرخاشگری، انزوا، افت تحصیلی، اختلال خواب، اضطراب یا آسیب مداوم به دیگران شود، بهتر است از روانشناس کودک کمک گرفته شود.
همچنین اگر رفتار کودک پس از یک تغییر مهم خانوادگی به شکل قابل توجهی تغییر کرده است، بررسی علت میتواند مفید باشد.
جمعبندی
حسادت کودک را نمیتوان با دستور «حسودی نکن» از بین برد.
کودک باید یاد بگیرد احساس حسادت را بشناسد، درباره آن حرف بزند و بدون آسیب زدن به دیگران با آن کنار بیاید.
والدین نیز با پرهیز از مقایسه، ایجاد زمان اختصاصی، توجه به نیازهای هر کودک و تعیین مرزهای روشن میتوانند این مسیر را آسانتر کنند.
کودک حسود به سرزنش نیاز ندارد؛ به اطمینان، توجه و آموزش مهارت مدیریت احساسات نیاز دارد.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال