حل مسئله؛ چگونه به کودک یاد بدهیم برای مشکلاتش راهحل پیدا کند؟
حل مسئله؛ مهارتی برای تمام عمر
زندگی همیشه مطابق خواستههای ما پیش نمیرود. اسباببازی خراب میشود، دوستمان ناراحت میشود، تکلیف مدرسه سخت است یا برنامهای که برای آن هیجان داشتیم، لغو میشود.
کودکی که یاد گرفته باشد با این موقعیتها چگونه برخورد کند، در آینده نیز با اعتمادبهنفس بیشتری با چالشهای زندگی روبهرو خواهد شد.
مهارت حل مسئله یعنی اینکه کودک بتواند هنگام روبهرو شدن با یک مشکل، به جای ناامید شدن یا منتظر ماندن برای کمک دیگران، فکر کند، راهحلهای مختلف را بررسی کند و بهترین تصمیم را بگیرد.
این مهارت از همان سالهای نخست زندگی شکل میگیرد و والدین و مربیان نقش مهمی در پرورش آن دارند.
چرا حل مسئله اهمیت دارد؟
کودکی که مهارت حل مسئله را یاد میگیرد، معمولاً:
- در برابر مشکلات زود تسلیم نمیشود.
- اعتماد بیشتری به تواناییهای خود پیدا میکند.
- هنگام اختلاف با دیگران آرامتر رفتار میکند.
- تصمیمهای سنجیدهتری میگیرد.
- استقلال بیشتری در زندگی پیدا میکند.
این مهارت فقط برای درس و مدرسه نیست؛ بلکه در تمام جنبههای زندگی به کار میآید.
چرا بعضی کودکان در حل مسئله ضعیف هستند؟
گاهی دلیل آن این است که بزرگترها همیشه قبل از کودک وارد عمل میشوند.
برای مثال، هنوز کودک فرصت فکر کردن پیدا نکرده که والدین:
- جواب سؤال را میگویند.
- مشکل را خودشان حل میکنند.
- تصمیم نهایی را میگیرند.
در چنین شرایطی، کودک کمتر فرصت پیدا میکند فکر کند و از تجربههایش یاد بگیرد.
چگونه مهارت حل مسئله را در کودک تقویت کنیم؟
اجازه دهید کمی فکر کند
اگر کودک با مشکلی روبهرو شد، لازم نیست بلافاصله راهحل را به او بگویید.
میتوانید بپرسید:
- «به نظرت چه کار میتوانی انجام بدهی؟»
- «چه راههای دیگری به ذهنت میرسد؟»
گاهی همین چند دقیقه فکر کردن، ارزشمندترین بخش یادگیری است.
همه راهحلها را با هم بررسی کنید
اگر کودک چند پیشنهاد داد، بدون قضاوت درباره آنها صحبت کنید.
برای هر راهحل از او بپرسید:
- اگر این کار را انجام بدهی، چه اتفاقی میافتد؟
- فکر میکنی کدام راه بهتر باشد؟ چرا؟
این گفتوگو به او کمک میکند قبل از تصمیم گرفتن، پیامدهای انتخابهایش را در نظر بگیرد.
اجازه دهید اشتباه کند
اگر اشتباه کودک خطر جدی ایجاد نمیکند، اجازه دهید نتیجه انتخابش را تجربه کند.
گاهی تجربه کردن، بهترین معلم است.
کودکی که هرگز فرصت اشتباه کردن ندارد، فرصت یاد گرفتن نیز پیدا نمیکند.
بازیهای فکری را جدی بگیرید
پازل، لگو، بازیهای رومیزی، ساختن کاردستی یا حتی پیدا کردن راههای مختلف برای عبور از یک مانع، همگی به تقویت مهارت حل مسئله کمک میکنند.
در این بازیها، مهمتر از برنده شدن، فکر کردن و امتحان کردن راههای مختلف است.
الگوی خوبی باشید
وقتی خودتان با مشکلی روبهرو میشوید، روند فکر کردنتان را با صدای بلند بیان کنید.
مثلاً بگویید:
«این وسیله خراب شده است. اول ببینم مشکل از کجاست. اگر درست نشد، شاید لازم باشد از کسی کمک بگیرم.»
کودکان از این گفتوگوهای ساده، شیوه فکر کردن را یاد میگیرند.
از حل کردن همه مشکلات کودک خودداری کنید
طبیعی است که والدین دوست دارند فرزندشان سختی نکشد، اما اگر همیشه مشکلات او را حل کنیم، این پیام را منتقل میکنیم که:
«تو از عهده این کار برنمیآیی.»
در حالی که بهتر است بگوییم:
«من کنارت هستم، اما بیا با هم راهحل پیدا کنیم.»
این جمله هم احساس امنیت ایجاد میکند و هم مسئولیت را از کودک نمیگیرد.
از نگاه حقوق کودک
هر کودک حق دارد فرصت فکر کردن، تصمیم گرفتن و متناسب با سن خود در حل مسائل زندگی مشارکت داشته باشد. رشد مهارتهایی مانند حل مسئله، تصمیمگیری و تفکر مستقل، بخشی از حق کودک برای رشد همهجانبه و آماده شدن برای زندگی آینده است.
یک تمرین برای امروز
امروز اگر فرزندتان با یک مشکل کوچک روبهرو شد، به جای اینکه فوراً راهحل را بگویید، فقط این سؤال را از او بپرسید:
«اگر سه راه مختلف برای حل این مشکل وجود داشته باشد، به نظرت آن سه راه چیست؟»
بعد با هم درباره مزایا و پیامدهای هر راه صحبت کنید، اما اجازه دهید انتخاب نهایی تا حد ممکن با خودش باشد.
جمعبندی
حل مسئله، مهارتی است که با تمرین، تجربه و فرصت فکر کردن رشد میکند. کودکان زمانی این توانایی را به دست میآورند که اجازه داشته باشند سؤال بپرسند، راهحل پیشنهاد دهند، گاهی اشتباه کنند و از تجربههای خود یاد بگیرند.
والدین و مربیان با کمی صبوری و پرهیز از حل کردن فوری همه مشکلات، میتوانند به کودک کمک کنند تا به فردی مستقل، مسئولیتپذیر و توانمند تبدیل شود.
به یاد داشته باشیم، مهمترین هدیهای که میتوانیم به کودکان بدهیم، این نیست که همه موانع را از مسیرشان برداریم؛ بلکه این است که به آنها بیاموزیم چگونه از پس موانع زندگی برآیند.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال