حل تعارض در کودکان؛ چگونه به فرزندمان یاد بدهیم اختلافها را بدون دعوا حل کند؟
حل تعارض در کودکان؛ دعوا کردن طبیعی است، اما دعوا ماندن نه!
«مامان، اسباببازیم را گرفت!»
«اول من میخواستم بازی کنم!»
«دیگر با او دوست نمیشوم!»
اختلاف میان کودکان، بخشی طبیعی از رشد آنهاست. هیچ کودکی بدون تجربه اختلاف، همکاری و آشتی کردن، مهارتهای اجتماعی را یاد نمیگیرد.
آنچه اهمیت دارد، این نیست که کودک هیچوقت دعوا نکند؛ بلکه این است که یاد بگیرد اختلافها را بدون خشونت، تهدید یا قهرهای طولانی حل کند.
حل تعارض، یکی از مهمترین مهارتهای زندگی است؛ مهارتی که اگر از کودکی آموخته شود، در دوستیها، روابط خانوادگی و حتی زندگی شغلی آینده نیز به کودک کمک خواهد کرد.
تعارض یعنی چه؟
تعارض زمانی اتفاق میافتد که دو نفر خواستهها، نیازها یا نظرهای متفاوتی داشته باشند.
برای مثال:
- دو کودک هر دو یک اسباببازی را میخواهند.
- دوستان بر سر قوانین بازی اختلاف دارند.
- خواهر و برادرها درباره استفاده از وسایل مشترک با هم بحث میکنند.
وجود اختلاف طبیعی است؛ مهم این است که چگونه با آن برخورد کنیم.
چرا کودکان در حل تعارض مشکل دارند؟
کودکان هنوز در حال یادگیری هستند.
آنها ممکن است:
- نتوانند احساساتشان را کنترل کنند.
- راههای مناسب گفتوگو را ندانند.
- تصور کنند فقط یک نفر باید برنده باشد.
- برای رسیدن به خواسته خود، داد زدن یا هل دادن را انتخاب کنند.
این رفتارها معمولاً به دلیل نداشتن مهارت است، نه بد بودن کودک.
چگونه حل تعارض را به کودک آموزش دهیم؟
احساسات را نامگذاری کنید
قبل از حل اختلاف، به کودک کمک کنید احساس خودش را بشناسد.
مثلاً بگویید:
«فکر میکنم از اینکه دوستت اسباببازیت را برداشت، ناراحت شدی.»
وقتی کودک بتواند احساسش را بیان کند، احتمال پرخاشگری کمتر میشود.
به هر دو طرف فرصت صحبت بدهید
اگر دو کودک با هم اختلاف دارند، اجازه دهید هر دو بدون قطع شدن صحبت کنند.
از جملههایی مانند:
- «اول تو تعریف کن چه اتفاقی افتاد.»
- «حالا نوبت دوستت است.»
استفاده کنید.
شنیده شدن، اولین قدم برای حل اختلاف است.
به جای پیدا کردن مقصر، دنبال راهحل باشید
گاهی والدین فقط میخواهند بدانند چه کسی مقصر بوده است.
اما سؤال مهمتر این است:
«حالا چه کاری میتوانیم انجام دهیم که مشکل حل شود؟»
این نگاه، کودک را از سرزنش به سمت مسئولیتپذیری هدایت میکند.
راهحلها را با هم پیدا کنید
از کودک بپرسید:
- چه راههایی برای حل این مشکل وجود دارد؟
- چه کاری باعث میشود هر دو احساس بهتری داشته باشید؟
وقتی کودک در پیدا کردن راهحل مشارکت کند، احتمال اجرای آن بیشتر خواهد بود.
مهارت عذرخواهی و جبران را آموزش دهید
گاهی یک «متأسفم» کافی نیست.
اگر کودک به کسی آسیب زده، بهتر است یاد بگیرد چگونه آن را جبران کند؛ مثلاً وسیله شکسته را تعمیر کند، در جمع کردن وسایل کمک کند یا رفتاری مهربانانه انجام دهد.
این کار، مسئولیتپذیری را تقویت میکند.
خودتان الگوی حل اختلاف باشید
کودکان از رفتار والدین بیشتر از حرفهای آنها یاد میگیرند.
اگر اختلافهای خانوادگی با احترام، گفتوگو و پذیرش اشتباه حل شوند، کودک نیز همین الگو را در روابط خود به کار خواهد گرفت.
چه کارهایی را انجام ندهیم؟
در زمان اختلاف کودکان بهتر است از این رفتارها پرهیز کنیم:
- عجولانه قضاوت کردن
- طرف یکی از کودکان را گرفتن
- تحقیر یا سرزنش کردن
- مجبور کردن کودک به عذرخواهی بدون اینکه دلیل آن را بفهمد
- حل کردن همه اختلافها به جای کودکان
گاهی بهترین کمک، این است که کنار آنها باشیم و اجازه دهیم با کمی راهنمایی، خودشان راهحل را پیدا کنند.
از نگاه حقوق کودک
هر کودک حق دارد در محیطی امن زندگی کند و اختلافهایش بدون خشونت، تحقیر یا تبعیض حل شود. همچنین کودکان حق دارند نظر خود را بیان کنند و در تصمیمهایی که به آنها مربوط میشود، متناسب با سن و تواناییشان مشارکت داشته باشند.
آموزش حل تعارض، در واقع آموزش احترام به حقوق خود و دیگران است.
یک تمرین برای امروز
امروز همراه فرزندتان یک بازی ساده انجام دهید.
از او بپرسید:
«فرض کن تو و دوستت هر دو یک توپ را میخواهید. چه راههایی وجود دارد که هر دو راضی باشید؟»
هر راهحلی را که به ذهنش میرسد روی کاغذ بنویسید؛ حتی اگر کامل نباشد. سپس با هم درباره بهترین راهحل گفتوگو کنید.
این تمرین، ذهن کودک را به جای جنگیدن، به سمت فکر کردن و مذاکره هدایت میکند.
جمعبندی
اختلاف داشتن، بخش طبیعی زندگی است و کودکان نیز از این قاعده مستثنا نیستند. آنچه آینده روابط آنها را میسازد، تعداد اختلافها نیست؛ بلکه شیوه برخورد با آنهاست.
والدین و مربیان با آموزش گفتوگو، گوش دادن، احترام به احساسات دیگران و پیدا کردن راهحلهای مشترک، میتوانند به کودکان کمک کنند اختلافهای خود را بدون خشونت حل کنند.
به یاد داشته باشیم کودکی که امروز یاد میگیرد به جای داد زدن، گفتوگو کند، فردا در مدرسه، خانواده، محل کار و جامعه نیز روابط سالمتر و موفقتری خواهد داشت.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال