تابآوری در کودکان؛ چگونه کودک را برای روبهرو شدن با سختیها آماده کنیم؟
تابآوری چیست؟
زندگی همیشه مطابق خواسته ما پیش نمیرود. کودک ممکن است با شکست، تغییر مدرسه، مهاجرت، جدایی والدین، از دست دادن یک عزیز، مشکلات دوستی یا اتفاقهای دشوار دیگر روبهرو شود.
تابآوری یعنی توانایی سازگار شدن با شرایط دشوار، عبور تدریجی از بحران و دوباره پیدا کردن تعادل.
تابآوری به این معنا نیست که کودک هیچوقت ناراحت، ترسیده یا ناامید نشود.
اتفاقاً کودک تابآور میتواند احساسات سخت خود را بشناسد، کمک بخواهد و قدمبهقدم راهی برای ادامه دادن پیدا کند.
کودک تابآور، کودک همیشه قوی نیست
گاهی تصور میکنیم کودک تابآور کسی است که:
- گریه نمیکند.
- از چیزی نمیترسد.
- همیشه مثبت است.
- شکست را سریع فراموش میکند.
این تصور درست نیست.
کودک میتواند گریه کند، عصبانی شود یا بترسد و همچنان تابآور باشد.
تابآوری یعنی توان برگشتن و ادامه دادن؛ نه بیاحساس بودن.
رابطه امن؛ پایه تابآوری
یکی از مهمترین عوامل تقویت تابآوری کودک، داشتن حداقل یک بزرگسال قابل اعتماد و حمایتگر است.
کودک باید بداند:
«اگر مشکلی برایم پیش بیاید، کسی هست که به حرفم گوش بدهد و کمکم کند.»
این احساس امنیت میتواند پایه مهمی برای مواجهه با دشواریها باشد.
گاهی یک جمله ساده مانند:
«هر اتفاقی بیفتد، میتوانی با من حرف بزنی.»
برای کودک بسیار ارزشمند است.
احساسات کودک را انکار نکنیم
اگر کودک شکست خورده و ناراحت است، گفتن جملههایی مانند:
«چیزی نشده!»
یا:
«این که گریه ندارد!»
ممکن است احساس او را بیاهمیت جلوه دهد.
بهتر است بگوییم:
«میدانم خیلی ناراحت شدی. دوست داری دربارهاش حرف بزنیم؟»
وقتی کودک احساسش را میشناسد، بهتر میتواند آن را مدیریت کند.
به جای حل همه مشکلات، حل مسئله را آموزش دهیم
والدین معمولاً دوست دارند مشکلات کودک را سریع حل کنند.
اما اگر همیشه بزرگسالان همه مشکلات را حل کنند، کودک فرصت یادگیری حل مسئله را از دست میدهد.
وقتی کودک با یک مشکل روبهرو شد، بپرسید:
«فکر میکنی چه کارهایی میتوانیم انجام دهیم؟»
سپس چند گزینه را بررسی کنید.
این کار به کودک یاد میدهد که در برابر مشکل، فقط یک انتخاب ندارد.
شکست را بخشی از یادگیری بدانیم
کودک ممکن است در امتحان نمره خوبی نگیرد، در مسابقه شکست بخورد یا دوستیاش با یک همکلاسی دچار مشکل شود.
به جای تمرکز فقط بر نتیجه، درباره فرایند صحبت کنیم:
«فکر میکنی دفعه بعد چه کاری را میتوانی متفاوت انجام دهی؟»
این نگاه به کودک کمک میکند شکست را پایان راه نبیند.
کودک را بیش از حد از سختیها دور نکنیم
محافظت از کودک با حذف تمام مشکلات متفاوت است.
کودک باید به تدریج تجربه کند که:
- خودش کاری را انجام دهد.
- مسئولیت متناسب با سنش داشته باشد.
- اشتباه کند.
- پیامدهای منطقی برخی انتخابهایش را ببیند.
- دوباره تلاش کند.
البته این به معنای قرار دادن کودک در معرض خطر یا فشار بیش از توان او نیست.
چالش باید متناسب با سن و توانایی کودک باشد.
مسئولیتهای کوچک بدهیم
مسئولیتهای روزمره میتوانند به رشد احساس توانمندی کمک کنند.
مثلاً:
- مرتب کردن بخشی از وسایل شخصی
- آماده کردن کیف مدرسه
- مراقبت از یک گیاه
- انتخاب لباس مناسب
- کمک در یک کار ساده خانه
هدف این نیست که کودک را تحت فشار قرار دهیم؛ هدف این است که تجربه کند:
«من هم میتوانم کاری را به انجام برسانم.»
از جملات توانمندساز استفاده کنیم
به جای:
«تو نمیتوانی.»
بگوییم:
«فعلاً سخت است؛ ببینیم چطور میتوانیم آسانترش کنیم.»
به جای:
«ولش کن، خودم انجام میدهم.»
بگوییم:
«اگر خواستی، میتوانم در بخشی از کار کمکت کنم.»
به جای:
«تو همیشه شکست میخوری.»
بگوییم:
«این بار موفق نشدی؛ ببینیم از این تجربه چه چیزی میتوانی یاد بگیری.»
کلمات والدین به تدریج بخشی از گفتوگوی درونی کودک میشوند.
تابآوری فقط مسئولیت کودک نیست
نباید به کودک بگوییم:
«باید قوی باشی و خودت را جمع کنی.»
اگر شرایط زندگی کودک ناامن، خشونتآمیز یا بسیار پراسترس باشد، فقط آموزش مهارتهای فردی کافی نیست.
گاهی برای افزایش تابآوری باید محیط را تغییر داد:
- تنش خانوادگی کاهش یابد.
- کودک از خشونت محافظت شود.
- مشکلات مدرسه پیگیری شود.
- حمایت اجتماعی فراهم شود.
- در صورت نیاز، کمک تخصصی دریافت شود.
تابآوری کودک در خلأ شکل نمیگیرد.
خواب، بازی و ارتباط را جدی بگیریم
کودک برای مقابله با استرس به منابع طبیعی آرامش نیاز دارد.
خواب کافی، فعالیت بدنی، بازی، ارتباط با خانواده و دوستان و داشتن زمان آزاد میتوانند به حفظ تعادل کودک کمک کنند.
قرار نیست همه وقت کودک صرف درس و برنامههای آموزشی شود.
بازی نیز بخشی از مراقبت از سلامت روان و رشد کودک است.
داستانها میتوانند تابآوری را آموزش دهند
هنگام خواندن داستان، فقط درباره پایان آن صحبت نکنید.
از کودک بپرسید:
- شخصیت داستان چه احساسی داشت؟
- وقتی مشکل پیش آمد چه کرد؟
- چه کسی به او کمک کرد؟
- اگر تو جای او بودی چه میکردی؟
- آیا راه دیگری هم وجود داشت؟
این پرسشها همدلی، حل مسئله و شناخت احساسات را تقویت میکنند.
تابآوری در بحرانها
در شرایطی مانند مهاجرت، بلایای طبیعی، بیماری، جنگ یا از دست دادن یک عزیز، کودک ممکن است به حمایت بیشتری نیاز داشته باشد.
در این شرایط:
- اطلاعات را متناسب با سن کودک ارائه کنید.
- از قرار دادن کودک در معرض تصاویر و اخبار ترسناک خودداری کنید.
- برنامه روزمره را تا حد امکان حفظ کنید.
- به کودک فرصت پرسیدن سؤال بدهید.
- احساسات او را جدی بگیرید.
- در صورت مشاهده واکنشهای شدید یا مداوم، از متخصص کمک بگیرید.
در بحران، احساس امنیت و حضور یک بزرگسال قابل اعتماد اهمیت ویژهای پیدا میکند.
اگر کودک خیلی زود ناامید میشود
به جای اینکه فوراً مشکل را حل کنیم، ابتدا ببینیم کودک دقیقاً در کدام مرحله گیر کرده است.
مثلاً اگر میگوید:
«من نمیتوانم این پازل را حل کنم.»
بپرسید:
«کدام قسمت برایت سختتر است؟»
سپس کار را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنید.
این تجربه به کودک نشان میدهد که یک مشکل بزرگ میتواند به چند مسئله کوچکتر تبدیل شود.
چه زمانی باید کمک تخصصی بگیریم؟
همه ناراحتیها نیازمند مراجعه به متخصص نیستند.
اما اگر کودک برای مدت قابل توجهی دچار تغییرات شدید در رفتار، خواب، اشتها، عملکرد مدرسه، روابط اجتماعی یا احساس امنیت شود، یا واکنش او به یک اتفاق دشوار بسیار شدید و مداوم باشد، بهتر است با متخصص سلامت روان کودک و نوجوان مشورت شود.
کمک گرفتن نشانه ضعف والدین یا کودک نیست.
یک تمرین خانوادگی برای تقویت تابآوری
هر شب یک اتفاق دشوار یا ناراحتکننده کوچک از روز را انتخاب کنید و سه سؤال بپرسید:
۱. چه اتفاقی افتاد؟
۲. چه احساسی داشتی؟
۳. چه چیزی کمک کرد که بهتر شوی؟
در پایان میتوانید بپرسید:
«اگر دوباره چنین اتفاقی بیفتد، چه چیزی میتواند کمکت کند؟»
این گفتوگو به کودک کمک میکند بین مشکل، احساس و راهحل ارتباط برقرار کند.
جمعبندی
تابآوری چیزی نیست که کودک یا با آن متولد شود یا برای همیشه از آن بیبهره بماند. این توانایی میتواند در طول رشد و در ارتباط با تجربههای زندگی، روابط امن و حمایت مناسب تقویت شود.
برای ساختن کودک تابآور، لازم نیست او را از همه سختیها دور کنیم یا از او بخواهیم همیشه قوی باشد.
بهتر است به او یاد بدهیم:
احساساتش را بشناسد، کمک بخواهد، مسئله را به بخشهای کوچکتر تقسیم کند، از شکست یاد بگیرد و دوباره تلاش کند.
و مهمتر از همه، کودک باید بداند:
«لازم نیست همه مشکلات را به تنهایی حل کنی؛ وقتی شرایط سخت میشود، آدمهایی هستند که میتوانی به آنها تکیه کنی.»
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال