کودکان با نیازهای ویژه؛ چگونه حمایت کنیم بدون اینکه استقلال کودک را بگیریم؟
کودک با نیازهای ویژه؛ متفاوت، اما نه کمتر!
هر کودکی مسیر رشد متفاوتی دارد. بعضی کودکان برای یادگیری، ارتباط، حرکت، تمرکز، تنظیم احساسات یا انجام فعالیتهای روزمره به حمایت بیشتری نیاز دارند.
اصطلاح «کودک با نیازهای ویژه» میتواند گروههای مختلفی را دربر بگیرد و نیازهای همه این کودکان یکسان نیست.
بنابراین، بهتر است به جای اینکه فقط روی عنوان یا تشخیص کودک تمرکز کنیم، بپرسیم:
«این کودک برای مشارکت، یادگیری و رشد به چه حمایتی نیاز دارد؟»
نیاز ویژه به معنای ناتوانی در همه چیز نیست
ممکن است کودکی در یک زمینه نیاز به کمک داشته باشد و در زمینهای دیگر توانایی بالایی نشان دهد.
مثلاً ممکن است:
- در ارتباط کلامی مشکل داشته باشد اما در نقاشی بسیار توانمند باشد.
- برای حرکت به وسیله کمکی نیاز داشته باشد اما در حل مسئله مستقل باشد.
- برای تمرکز به محیط آرامتری نیاز داشته باشد اما در یک موضوع خاص بسیار خلاق باشد.
پس نباید یک ویژگی یا تشخیص، تمام هویت کودک را تعریف کند.
حمایت با ترحم فرق دارد
ترحم ممکن است ناخواسته این پیام را منتقل کند:
«تو ضعیف هستی و من باید همه کارها را برایت انجام دهم.»
حمایت درست پیام متفاوتی دارد:
«من شرایطت را میفهمم و کمک میکنم بتوانی تا حد امکان خودت کارهایت را انجام دهی.»
هدف حمایت باید افزایش مشارکت و استقلال کودک باشد.
اول کودک را بشناسیم، بعد روش حمایت را انتخاب کنیم
هیچ نسخه واحدی برای همه کودکان با نیازهای ویژه وجود ندارد.
والدین بهتر است با کمک متخصصان مرتبط، نقاط قوت و نیازهای کودک را بشناسند و ببینند:
- چه چیزهایی برای او آسانتر است؟
- چه موقعیتهایی برایش دشوار است؟
- چگونه بهتر ارتباط برقرار میکند؟
- چه محیطی به تمرکز او کمک میکند؟
- چه نوع کمکی را میپذیرد؟
- در چه کارهایی میتواند مستقل باشد؟
این اطلاعات پایه تصمیمگیری مناسبتر است.
کودک را در تصمیمهای مربوط به خودش شریک کنیم
مشارکت باید متناسب با سن و توانایی کودک باشد.
از او بپرسید:
«دوست داری اول این کار را انجام بدهی یا آن یکی را؟»
یا:
«برای انجام این کار کمک میخواهی یا میخواهی خودت امتحان کنی؟»
این انتخابهای ساده به کودک نشان میدهند که نظر او اهمیت دارد.
استقلال را از کودک نگیریم
والدین گاهی به دلیل نگرانی یا عجله، کارهایی را که کودک میتواند خودش انجام دهد، به جای او انجام میدهند.
مثلاً لباس پوشاندن، غذا دادن یا مرتب کردن وسایل.
اگر کودک توانایی انجام بخشی از کار را دارد، اجازه دهید خودش تلاش کند؛ حتی اگر زمان بیشتری ببرد.
میتوان کار را به مراحل کوچک تقسیم کرد و فقط در بخشهایی که لازم است کمک کرد.
ارتباط فقط با حرف زدن نیست
بعضی کودکان برای بیان خواستهها و احساسات خود به روشهای دیگری نیاز دارند.
ممکن است از:
- تصویر
- اشاره
- حرکت
- ابزارهای ارتباطی
- فناوریهای کمکی
- نوشتن یا نقاشی
استفاده کنند.
نباید توانایی ارتباط کودک را فقط با میزان صحبت کردن او بسنجیم.
مهم این است که راهی برای بیان خواسته، احساس و انتخاب خود داشته باشد.
بازی حق همه کودکان است
کودک با نیازهای ویژه نیز حق دارد بازی کند و از فعالیتهای متناسب با سن خود لذت ببرد.
اگر بازی معمولی برای او دشوار است، بازی را تغییر دهید.
مثلاً:
- قوانین را سادهتر کنید.
- زمان بیشتری در اختیار کودک بگذارید.
- وسایل را متناسب با توانایی او انتخاب کنید.
- از بازیهای مشارکتی استفاده کنید.
- از ابزارهای دیداری یا شنیداری کمک بگیرید.
هدف این نیست که کودک همیشه برنده باشد؛ هدف این است که واقعاً در بازی حضور داشته باشد.
مدرسه باید محل مشارکت باشد
کودک با نیازهای ویژه نباید فقط به دلیل تفاوتهایش از فرصت یادگیری و ارتباط با همسالان محروم شود.
ممکن است به حمایتهایی مانند:
- روش آموزشی متفاوت
- زمان بیشتر
- ابزار کمکآموزشی
- محیط مناسبتر
- حمایت تخصصی
- دسترسی فیزیکی مناسب
نیاز داشته باشد.
همکاری منظم میان خانواده و مدرسه میتواند به شناسایی بهتر نیازهای کودک کمک کند.
مراقب مقایسه کردن باشید
مقایسه کودک با خواهر، برادر یا همکلاسیها میتواند اعتمادبهنفس او را کاهش دهد.
به جای:
«ببین دوستت چقدر راحت این کار را انجام میدهد.»
بگویید:
«ببینیم تو نسبت به دفعه قبل چه پیشرفتی کردهای.»
معیار اصلی باید رشد خود کودک باشد.
کودک را بیش از حد محافظت نکنیم
نگرانی والدین طبیعی است، اما محافظت افراطی میتواند فرصت تجربه کردن را از کودک بگیرد.
اگر فعالیتی با رعایت شرایط ایمنی امکانپذیر است، اجازه دهید کودک آن را امتحان کند.
قرار نیست همه خطرها حذف شوند؛ باید خطرهای غیرضروری را کاهش دهیم و فرصت تجربه و یادگیری را حفظ کنیم.
درباره تفاوتها با دیگر کودکان صحبت کنیم
اگر کودک دیگری درباره رفتار یا ظاهر متفاوت یک کودک سؤال کرد، بهتر است پاسخ محترمانه و ساده باشد.
مثلاً:
«آدمها با هم فرق دارند. بعضی بچهها برای انجام بعضی کارها به کمک بیشتری نیاز دارند، اما مثل همه بچهها دوست دارند بازی کنند و دوست داشته شوند.»
این گفتوگو میتواند به جای ترس یا ترحم، احترام و همدلی ایجاد کند.
اگر کودک مورد تمسخر قرار گرفت
زورگویی علیه کودکان با نیازهای ویژه را نباید به عنوان «شوخی بچهها» نادیده گرفت.
اگر کودک مورد تمسخر یا طرد قرار گرفت:
- حرف او را جدی بگیرید.
- او را مقصر ندانید.
- جزئیات اتفاق را بررسی کنید.
- با مدرسه یا مسئول مربوط صحبت کنید.
- برای جلوگیری از تکرار رفتار، پیگیری لازم را انجام دهید.
کودک باید بداند که تفاوت او مجوز بیاحترامی دیگران نیست.
خواهر و برادر کودک نیز نیاز به توجه دارند
گاهی نیازهای ویژه یک کودک باعث میشود بخش زیادی از زمان و انرژی خانواده به او اختصاص پیدا کند.
خواهر و برادرها نیز به زمان اختصاصی، توجه و فرصت بیان احساسات خود نیاز دارند.
آنها نباید مجبور شوند نقش مراقب اصلی خواهر یا برادر خود را بر عهده بگیرند.
مراقبت از والدین را فراموش نکنیم
والدین کودکان با نیازهای ویژه ممکن است با خستگی، نگرانی، فشار مالی یا حجم بالای مسئولیت مواجه شوند.
کمک گرفتن از خانواده، مدرسه، متخصصان و گروههای حمایتی میتواند فشار را کاهش دهد.
والد خسته و فرسوده نیز به حمایت نیاز دارد.
مراقبت از خود به معنای کمتوجهی به کودک نیست؛ بخشی از توانمند ماندن برای مراقبت از اوست.
از نگاه حقوق کودک
کودکان با نیازهای ویژه مانند سایر کودکان حق دارند از:
- امنیت
- آموزش
- سلامت
- بازی
- خانواده
- احترام
- مشارکت
- حمایت در برابر خشونت و تبعیض
- فرصت رشد و شکوفایی
برخوردار باشند.
گاهی تحقق برابر این حقوق به حمایتهای بیشتری نیاز دارد. عدالت برای کودک همیشه به معنای یکسان رفتار کردن با همه نیست؛ بلکه یعنی هر کودک آنچه را برای مشارکت واقعی نیاز دارد دریافت کند.
یک تمرین برای والدین
امروز یک فهرست دو ستونه تهیه کنید:
کارهایی که کودک خودش انجام میدهد و کارهایی که همیشه ما برای او انجام میدهیم.
سپس یکی از کارهای ستون دوم را انتخاب کنید و ببینید آیا میتوان آن را به چند مرحله کوچکتر تقسیم کرد تا کودک بخشی از آن را خودش انجام دهد.
ممکن است کار کمی بیشتر طول بکشد، اما کودک یک مهارت جدید به دست میآورد.
جمعبندی
کودک با نیازهای ویژه به حمایت نیاز دارد، اما حمایت به معنای انجام دادن همه کارها به جای او نیست.
بهترین حمایت، حمایتی است که کودک را به سمت مشارکت بیشتر، ارتباط بهتر، یادگیری و استقلال تدریجی هدایت کند.
به جای تمرکز مداوم بر محدودیتها، تواناییها و نیازهای واقعی کودک را ببینیم و محیط را تا حد امکان برای مشارکت او مناسب کنیم.
هدف این نیست که کودک را شبیه دیگران کنیم؛ هدف این است که فرصت داشته باشد با تواناییها و ویژگیهای خودش، زندگی پربار و محترمانهای داشته باشد.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال