کودکان مهاجر؛ چگونه از حقوق و آینده آنها حمایت کنیم؟
کودکان مهاجر؛ کودک بودن نباید به تابعیت وابسته باشد!
کودکی که از کشوری به کشور دیگر مهاجرت کرده، پیش از هر چیز کودک است.
او ممکن است به دلیل تصمیم خانواده، شرایط اقتصادی، جنگ، ناامنی، تحصیل یا دلایل دیگر وارد محیطی جدید شده باشد؛ محیطی که زبان، فرهنگ، مدرسه و قوانین آن با گذشته تفاوت دارد.
کودک مهاجر ممکن است همزمان با فرصتهای تازه، با دلتنگی، ترس، مشکلات زبانی، تبعیض یا احساس بیگانگی روبهرو شود.
بنابراین حمایت از او باید بر پایه کرامت، امنیت، برابری و منافع کودک باشد.
مهمترین نیاز کودکان مهاجر چیست؟
نیازهای کودکان مهاجر با نیازهای دیگر کودکان تفاوت اساسی ندارد:
- امنیت
- خانواده و مراقبت
- آموزش
- سلامت
- بازی
- دوستی
- احترام
- حمایت عاطفی
- فرصت رشد
اما ممکن است برای دسترسی به این حقوق، به حمایت بیشتری نیاز داشته باشند.
زبان جدید میتواند یک مانع باشد
یکی از نخستین چالشهای کودک مهاجر، زبان محیط جدید است.
کودکی که زبان مدرسه را خوب نمیداند ممکن است در ظاهر ضعیفتر از همکلاسیهای خود به نظر برسد، در حالی که مشکل اصلی، ناآشنایی با زبان است.
بهتر است به کودک فرصت بدهیم بدون ترس از اشتباه زبان جدید را یاد بگیرد.
تمسخر لهجه یا اشتباههای زبانی میتواند اعتمادبهنفس کودک را بهشدت کاهش دهد.
زبان مادری را فراموش نکنیم
یادگیری زبان جدید به معنای کنار گذاشتن زبان مادری نیست.
زبان مادری میتواند بخشی از:
- هویت کودک
- ارتباط با والدین
- ارتباط با پدربزرگ و مادربزرگ
- خاطرات
- فرهنگ خانوادگی
باشد.
کودک میتواند هم زبان خانواده خود را حفظ کند و هم زبان جامعه جدید را بیاموزد.
این دو الزاماً رقیب یکدیگر نیستند.
مدرسه؛ مهمترین محیط اجتماعی کودک
مدرسه فقط محل آموزش درسی نیست.
برای کودک مهاجر، مدرسه میتواند نخستین جایی باشد که در آن:
- دوست پیدا میکند.
- زبان جدید را تمرین میکند.
- با فرهنگ جامعه آشنا میشود.
- احساس تعلق پیدا میکند.
معلم و مدرسه میتوانند با ایجاد فضای محترمانه و مشارکتپذیر، نقش مهمی در سازگاری کودک داشته باشند.
اگر کودک مورد تبعیض قرار گرفت
کودک مهاجر ممکن است به دلیل ملیت، زبان، لهجه، ظاهر یا فرهنگ خود مورد تمسخر یا طرد قرار گیرد.
این رفتارها نباید عادی تلقی شوند.
اگر کودک گفت:
«بچهها من را مسخره میکنند چون از کشور دیگری آمدهام.»
ابتدا حرفش را جدی بگیرید.
به او نگویید:
«به حرفشان اهمیت نده.»
بهتر است بگویید:
«کاری که با تو کردهاند درست نیست. بیا با هم ببینیم چگونه میتوانیم از تو حمایت کنیم.»
سپس موضوع را با مدرسه یا مسئول مربوط در میان بگذارید.
کودک مهاجر را مجبور به پنهان کردن هویت خود نکنیم
گاهی کودک برای اینکه در جمع پذیرفته شود، تلاش میکند زبان، فرهنگ یا گذشته خود را پنهان کند.
به او پیام بدهیم که برای پذیرفته شدن، لازم نیست خودش را انکار کند.
میتوان از کودک پرسید:
«کدام چیز از فرهنگ و زندگی قبلیات را بیشتر دوست داری؟»
و فرصت داد آن را با خانواده یا دوستان جدید به اشتراک بگذارد.
دلتنگی طبیعی است
کودک ممکن است برای:
- خانه قبلی
- دوستان
- اقوام
- زبان
- غذا
- مدرسه
- محله
دلتنگ شود.
نباید انتظار داشته باشیم که چون در کشور جدید امکانات بیشتری دارد، دیگر نباید ناراحت باشد.
میتوانیم احساس او را تأیید کنیم:
«میدانم دلت برای مادربزرگت تنگ شده. دوست داری امشب با او تماس بگیریم؟»
حفظ ارتباط با افراد مهم زندگی کودک، در صورت امکان، میتواند به او احساس ثبات بدهد.
کودکان مهاجر و سلامت روان
تجربه مهاجرت برای برخی کودکان میتواند همراه با فشار روانی باشد؛ بهویژه اگر کودک قبل یا در جریان مهاجرت با ناامنی، جدایی، خشونت یا فقدان روبهرو شده باشد.
نشانههایی مانند:
- اضطراب
- انزوا
- مشکلات خواب
- افت تحصیلی
- تحریکپذیری
- ترس از جدایی
- کاهش علاقه به فعالیتهای قبلی
ممکن است نشانه دشواری در سازگاری باشند.
اگر این مشکلات شدید یا مداوم باشند، کمک گرفتن از متخصص سلامت روان کودک میتواند مفید باشد.
کودکان مهاجر نباید مسئول مشکلات بزرگسالان باشند
مشکلات مهاجرت ممکن است برای خانواده سنگین باشد؛ اما کودک نباید مسئول حل مشکلات مالی، اقامتی یا خانوادگی بزرگسالان شود.
او نباید احساس کند:
«اگر من بهتر درس بخوانم یا بهتر رفتار کنم، همه مشکلات خانواده حل میشود.»
بزرگسالان باید تا حد امکان بار تصمیمها و مشکلات بزرگسالانه را خودشان مدیریت کنند.
کودکان مهاجر بدون همراه
برخی کودکان ممکن است بدون والدین یا مراقب اصلی وارد کشور دیگری شوند.
این کودکان در برابر خطرهایی مانند:
- سوءاستفاده
- استثمار
- قاچاق
- بیخانمانی
- خشونت
- محرومیت آموزشی
آسیبپذیری بیشتری دارند.
در چنین شرایطی، شناسایی کودک، تأمین امنیت، دسترسی به مراقبت و پیگیری وضعیت خانوادگی او اهمیت ویژهای دارد.
نباید کودک را به حال خود رها کرد یا مسئولیت زندگی خود را به تنهایی بر عهده او گذاشت.
کودک مهاجر حق دارد آموزش ببیند
محرومیت از مدرسه میتواند آسیبهای بلندمدتی ایجاد کند.
حتی اگر کودک هنوز زبان کشور جدید را بهخوبی نمیداند، باید تا حد امکان برای ورود و ماندن در مسیر آموزش حمایت شود.
کمک آموزشی، کلاس زبان، حمایت معلم و ارتباط خانواده با مدرسه میتواند فرایند سازگاری را آسانتر کند.
از کودک درباره مهاجرت سؤال کنیم
به جای اینکه فقط به کودک بگوییم:
«همه چیز خوب میشود.»
از او بپرسیم:
- سختترین قسمت مهاجرت برای تو چیست؟
- از چه چیزی بیشتر میترسی؟
- در مدرسه چه چیزی برایت سخت است؟
- دلت برای چه کسی بیشتر تنگ شده؟
- چه چیزی در اینجا را دوست داری؟
- چه کمکی از ما میخواهی؟
گاهی همین فرصت برای حرف زدن، بخش مهمی از حمایت است.
جامعه چه نقشی دارد؟
پذیرش کودکان مهاجر فقط وظیفه خانواده آنها نیست.
مدرسه، معلم، همکلاسیها، همسایگان و نهادهای اجتماعی نیز میتوانند در ایجاد محیطی امن و محترمانه نقش داشته باشند.
آموزش کودکان درباره تفاوتهای فرهنگی، مقابله با زورگویی و ایجاد فرصت برای دوستی و همکاری میتواند به شکلگیری حس تعلق کمک کند.
از نگاه حقوق کودک
کودک مهاجر نیز مانند هر کودک دیگری حق دارد از امنیت، آموزش، سلامت، خانواده، بازی، هویت، حمایت در برابر خشونت و تبعیض و فرصت رشد برخوردار باشد.
مهاجر بودن نباید بهانهای برای تحقیر، محرومیت یا نادیده گرفتن نیازهای کودک باشد.
در مورد کودکان مهاجر بدون همراه یا کودکانی که از خانواده جدا شدهاند، حمایت و حفاظت ویژه اهمیت بیشتری دارد.
یک فعالیت خانوادگی برای ایجاد حس تعلق
با کودک یک «نقشه زندگی من» درست کنید.
روی یک کاغذ، کشور یا شهر قبلی و محل زندگی جدید را مشخص کنید.
سپس از کودک بخواهید در کنار هرکدام بنویسد یا نقاشی کند:
«چه چیزی را از آنجا با خودم آوردهام؟»
ممکن است پاسخ او یک زبان، غذا، خاطره، عکس، داستان، دوست یا حتی یک عروسک باشد.
بعد بپرسید:
«دوست داری چه چیز تازهای به زندگی جدیدمان اضافه کنیم؟»
این فعالیت به کودک کمک میکند بفهمد مهاجرت به معنای پاک کردن گذشته نیست؛ بلکه میتواند ساختن فصل تازهای از زندگی باشد.
جمعبندی
کودکان مهاجر ممکن است مرزهای جغرافیایی را پشت سر گذاشته باشند، اما نیازهای کودکانه آنها تغییر نکرده است.
آنها همچنان به امنیت، خانواده، آموزش، بازی، دوستی، احترام و فرصت رشد نیاز دارند.
بهترین حمایت از کودک مهاجر، کمک به او برای یافتن جایگاه جدید بدون از دست دادن هویت و کرامتش است.
کودک نباید مجبور باشد برای پذیرفته شدن، گذشته خود را فراموش کند یا برای مشکلاتی که ساخته او نیستند، احساس گناه داشته باشد.
هر کودکی، صرفنظر از اینکه از کجا آمده است، حق دارد احساس کند به یک جامعه امن و محترم تعلق دارد.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال