کودکان دارای معلولیت؛ حقوق، توانمندیها و حمایت درست از کودک
کودک دارای معلولیت؛ قبل از هر چیز یک کودک است!
کودک دارای معلولیت، پیش از هر عنوان دیگری یک کودک با نیاز به محبت، امنیت، بازی، آموزش، دوستی و فرصت رشد است.
معلولیت ممکن است بخشی از تواناییهای کودک را تحت تأثیر قرار دهد، اما نباید تمام هویت او را تعریف کند.
کودک دارای معلولیت نیز مانند دیگر کودکان حق دارد دیده شود، نظرش شنیده شود، در فعالیتهای خانوادگی و اجتماعی مشارکت کند و فرصتهای متناسب با تواناییهایش داشته باشد.
معلولیت به معنای ناتوانی در همه زمینهها نیست
کودکان دارای معلولیت بسیار متفاوتاند.
ممکن است کودک دارای:
- معلولیت جسمی و حرکتی
- معلولیت بینایی یا شنوایی
- اختلالات رشدی
- مشکلات ارتباطی
- یا نیازهای حمایتی متفاوت
باشد.
بنابراین نباید درباره تواناییهای کودک صرفاً بر اساس یک تشخیص یا عنوان تصمیم گرفت.
بهتر است بپرسیم:
«این کودک برای مشارکت و رشد به چه حمایتی نیاز دارد؟»
به جای ترحم، فرصت بدهیم
ترحم بیش از اندازه ممکن است ناخواسته این پیام را به کودک منتقل کند:
«تو نمیتوانی.»
در مقابل، حمایت درست یعنی:
«ممکن است برای انجام این کار به روش متفاوتی نیاز داشته باشی؛ ببینیم چگونه میتوانیم شرایط را برایت مناسب کنیم.»
هدف حمایت، وابسته کردن کودک نیست؛ بلکه کمک به افزایش توانایی و استقلال اوست.
کودک را در تصمیمهای مربوط به خودش مشارکت دهید
حتی کودکان کمسن نیز میتوانند درباره موضوعات متناسب با سن خود نظر بدهند.
مثلاً:
- چه لباسی بپوشند.
- چه بازیای انجام دهند.
- کدام فعالیت را بیشتر دوست دارند.
- در چه کاری به کمک نیاز دارند.
میزان مشارکت باید متناسب با سن و توانایی ارتباطی کودک باشد.
کمک به کودک نباید به معنای تصمیم گرفتن به جای او در همه امور باشد.
آموزش حق کودک است
کودک دارای معلولیت نیز حق دارد به آموزش دسترسی داشته باشد.
البته ممکن است برای برخی کودکان، آموزش به:
- وسایل کمکآموزشی
- فناوریهای کمکی
- دسترسی فیزیکی مناسب
- روش تدریس متفاوت
- حمایت تخصصی
نیاز داشته باشد.
تفاوت نیازهای آموزشی نباید بهانهای برای محروم کردن کودک از فرصت یادگیری و مشارکت باشد.
بازی برای کودک دارای معلولیت
بازی فقط برای سرگرمی نیست؛ بخشی از رشد کودک است.
اگر یک بازی معمولی برای کودک قابل استفاده نیست، میتوان آن را تغییر داد.
مثلاً:
- وسایل بازی را متناسب با توانایی حرکتی کودک انتخاب کنیم.
- قوانین بازی را سادهتر کنیم.
- از ابزارهای دیداری یا شنیداری استفاده کنیم.
- بازیهای مشارکتی را جایگزین رقابتهای دشوار کنیم.
مهم این است که کودک عضوی از بازی باشد، نه تماشاگر آن.
مراقب استقلال کودک باشید
گاهی والدین از روی محبت، بیش از حد به کودک کمک میکنند.
مثلاً کاری را که کودک خودش میتواند انجام دهد، والد به سرعت برای او انجام میدهد.
این رفتار ممکن است فرصت یادگیری را کاهش دهد.
بهتر است قبل از کمک کردن بپرسیم:
«خودت میخواهی امتحانش کنی یا کمک میخواهی؟»
این سؤال ساده به کودک فرصت انتخاب و تمرین استقلال میدهد.
خواهر و برادرها را فراموش نکنیم
وقتی یک کودک نیازهای حمایتی بیشتری دارد، ممکن است بخش زیادی از توجه خانواده به او اختصاص پیدا کند.
خواهر و برادرهای دیگر نیز نیاز به:
- توجه
- گفتوگو
- زمان اختصاصی با والدین
- فرصت بازی و تفریح
دارند.
در عین حال، نباید از خواهر یا برادر کودک انتظار داشته باشیم نقش مراقب اصلی را بر عهده بگیرد.
کودک نباید هدف تمسخر یا تبعیض باشد
کودک دارای معلولیت ممکن است با رفتارهایی مانند:
- تمسخر
- طرد شدن از بازی
- زورگویی
- نگاه تحقیرآمیز
- تبعیض در مدرسه یا محیط اجتماعی
روبهرو شود.
والدین و مدرسه باید این رفتارها را جدی بگیرند.
کودک باید بداند:
«متفاوت بودن تو دلیل قابل قبولی برای بیاحترامی دیگران نیست.»
درباره معلولیت با دیگر کودکان چگونه صحبت کنیم؟
اگر کودک دیگری درباره تفاوتهای یک کودک سؤال کرد، بهتر است پاسخ ساده و محترمانه بدهیم.
مثلاً:
«بدن آدمها با هم متفاوت است و بعضی بچهها برای انجام بعضی کارها به کمک یا وسیله خاصی نیاز دارند.»
به جای آموزش ترحم، بهتر است مفهوم تفاوت، احترام و همکاری را آموزش دهیم.
محیط باید دسترسپذیر باشد
گاهی مشکل اصلی، خود معلولیت نیست؛ بلکه محیطی است که برای همه کودکان طراحی نشده است.
پلههای بدون مسیر جایگزین، سرویس بهداشتی نامناسب، محتوای آموزشی غیرقابل دسترس یا نبود ابزار ارتباطی میتواند مشارکت کودک را محدود کند.
دسترسپذیری یعنی محیط طوری طراحی شود که کودک بتواند تا حد امکان حضور داشته باشد، انتخاب کند و مشارکت کند.
از کودک با معلولیت درباره نیازهایش سؤال کنیم
به جای حدس زدن، سؤال کنید.
مثلاً:
«برای اینکه بتوانی در این بازی شرکت کنی، چه کمکی لازم داری؟»
این رویکرد دو فایده دارد:
- نیاز واقعی کودک را بهتر میفهمیم.
- به کودک نشان میدهیم نظرش اهمیت دارد.
مراقبت از والدین نیز ضروری است
مراقبت از کودکی که نیازهای حمایتی بیشتری دارد ممکن است برای خانواده از نظر زمانی، عاطفی و مالی دشوار باشد.
والدین نباید احساس کنند که باید همه مشکلات را به تنهایی حل کنند.
کمک گرفتن از اعضای خانواده، متخصصان، مدرسه و خدمات حمایتی میتواند فشار مراقبت را کاهش دهد.
والد خسته و فرسوده نیز به حمایت نیاز دارد.
از نگاه حقوق کودک
کودک دارای معلولیت همانند سایر کودکان از حقوق اساسی برخوردار است و در بسیاری از زمینهها ممکن است برای دسترسی برابر به این حقوق، به حمایت و تسهیلات بیشتری نیاز داشته باشد.
حق آموزش، بازی، سلامت، امنیت، مشارکت، خانواده، احترام و برخورداری از فرصت رشد نباید به دلیل معلولیت نادیده گرفته شود.
برابری همیشه به معنای یکسان رفتار کردن با همه کودکان نیست؛ گاهی یعنی هر کودک حمایت لازم را برای مشارکت واقعی دریافت کند.
یک تمرین برای والدین
امروز سه کاری را که فرزندتان خودش میتواند انجام دهد بنویسید.
سپس از خود بپرسید:
«آیا من برای سرعت بیشتر، این کارها را به جای او انجام میدهم؟»
اگر پاسخ مثبت است، یکی از آنها را انتخاب کنید و فرصت بیشتری برای انجام مستقل آن به کودک بدهید؛ حتی اگر کار کمی طولانیتر شود.
جمعبندی
کودک دارای معلولیت بیش از هر چیز به فرصت نیاز دارد؛ فرصت یادگیری، بازی، انتخاب، دوست داشتن، دوست پیدا کردن و تجربه کردن.
نقش والدین فقط مراقبت از کودک نیست؛ بلکه فراهم کردن شرایطی است که کودک بتواند تا حد امکان مستقل، مشارکتکننده و صاحب انتخاب باشد.
به جای اینکه دائماً بپرسیم:
«این کودک چه کارهایی نمیتواند انجام دهد؟»
بهتر است بپرسیم:
«چه تغییری در محیط یا چه حمایتی لازم است تا بتواند مشارکت کند؟»
این تغییر نگاه، آغاز احترام واقعی به حقوق و توانمندیهای کودک دارای معلولیت است.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال
