کودک و مهاجرت؛ چگونه به فرزندمان برای شروع یک زندگی جدید کمک کنیم؟
کودک و مهاجرت؛ شروعی تازه با احساسات متفاوت!
مهاجرت میتواند برای یک خانواده فرصتی برای ساختن آیندهای بهتر باشد، اما برای کودک ممکن است مجموعهای از تغییرات بزرگ را به همراه داشته باشد.
خانه، مدرسه، دوستان، زبان، محله، فرهنگ و حتی برنامه روزمره کودک ممکن است تغییر کند.
کودک ممکن است همزمان هیجان، کنجکاوی، ترس، دلتنگی و سردرگمی را تجربه کند.
بنابراین، نباید انتظار داشته باشیم که کودک فقط به دلیل تصمیم بزرگسالان، خیلی سریع با زندگی جدید سازگار شود.
مهاجرت برای کودک یعنی از دست دادن بعضی چیزهای آشنا
گاهی بزرگسالان بیشتر روی فرصتهای مهاجرت تمرکز میکنند:
- مدرسه بهتر
- امکانات بیشتر
- امنیت
- فرصتهای شغلی خانواده
- آینده بهتر
اما کودک ممکن است بیشتر به چیزهایی فکر کند که از دست داده است:
دوستم کجاست؟ خانه قبلیمان چه میشود؟ مادربزرگم را کی میبینم؟
هر دو نگاه میتوانند همزمان وجود داشته باشند.
قبل از مهاجرت با کودک صحبت کنیم
تا حد امکان، کودک را از تصمیمهای بزرگ خانوادگی بیخبر نگذارید.
البته میزان اطلاعات باید متناسب با سن او باشد.
برای کودک توضیح دهید:
- قرار است چه اتفاقی بیفتد.
- به کجا میروید.
- چه چیزهایی تغییر میکند.
- چه چیزهایی ثابت میماند.
- مدرسه و زندگی روزمره چگونه خواهد بود.
اگر چیزی هنوز مشخص نیست، لازم نیست پاسخ قطعی بدهید.
میتوانید بگویید:
«هنوز دقیق نمیدانیم، اما وقتی اطلاعات بیشتری داشته باشیم با تو در میان میگذاریم.»
کودک را مجبور به خوشحال بودن نکنید
گاهی والدین برای اینکه کودک از مهاجرت پشیمان نشود، فقط از خوبیهای کشور جدید صحبت میکنند.
اما کودک حق دارد بگوید:
«من اینجا را دوست ندارم.»
یا:
«دلم برای دوستم تنگ شده.»
پذیرش این احساسات به معنای مخالفت با مهاجرت نیست.
میتوان هم از فرصتهای جدید خوشحال بود و هم برای گذشته دلتنگ شد.
حفظ ارتباط با افراد مهم
اگر امکانش وجود دارد، به کودک کمک کنید ارتباط خود را با افراد مهم زندگی قبلی حفظ کند.
تماس تصویری، تماس تلفنی، ارسال عکس، نوشتن نامه یا برنامهریزی برای دیدار میتواند کمککننده باشد.
البته نباید کودک مجبور شود دائماً با دیگران تماس بگیرد. کیفیت و رضایت کودک مهمتر از تعداد تماسهاست.
زبان جدید؛ فرصت یا فشار؟
اگر کودک به کشوری با زبان متفاوت مهاجرت کند، یادگیری زبان جدید ممکن است یکی از مهمترین چالشهای او باشد.
ممکن است کودک در ابتدا:
- در کلاس کمتر صحبت کند.
- از اشتباه کردن خجالت بکشد.
- احساس کند از دیگران عقبتر است.
- از برقراری دوستی بترسد.
به او زمان بدهید.
اشتباه کردن بخشی طبیعی از یادگیری زبان است.
همچنین اگر امکان دارد، زبان مادری خانواده را حفظ کنید. دانستن زبان مادری میتواند بخشی مهم از ارتباط کودک با خانواده و هویت او باشد.
هویت کودک را نادیده نگیریم
مهاجرت به این معنا نیست که کودک باید گذشته خود را کنار بگذارد.
او میتواند همزمان:
فرهنگ خانوادهاش را دوست داشته باشد و با فرهنگ جدید آشنا شود.
غذاها، قصهها، موسیقی، زبان، جشنها و خاطرات خانوادگی میتوانند به کودک کمک کنند احساس کند بخشی از گذشته او همچنان همراهش است.
ورود به مدرسه
مدرسه یکی از مهمترین بخشهای سازگاری کودک با محیط جدید است.
والدین بهتر است در ابتدای ورود:
- درباره شرایط مدرسه با کودک صحبت کنند.
- معلم را از شرایط کودک مطلع کنند.
- درباره دشواری زبان یا سازگاری اجتماعی اطلاع دهند.
- به کودک برای پیدا کردن دوست فرصت بدهند.
- پیشرفت او را فقط با نمره نسنجند.
ممکن است کودک از نظر تحصیلی در ابتدا افت کند؛ این موضوع لزوماً به معنای کاهش توانایی او نیست.
او همزمان در حال سازگاری با محیطی کاملاً جدید است.
اگر کودک مورد تمسخر یا تبعیض قرار گرفت
لهجه، زبان، لباس، ظاهر یا پیشینه فرهنگی کودک نباید بهانهای برای تمسخر یا طرد او باشد.
اگر کودک میگوید مورد زورگویی یا تبعیض قرار گرفته است:
- حرفش را جدی بگیرید.
- او را مقصر ندانید.
- جزئیات اتفاق را آرام بررسی کنید.
- با مدرسه یا مسئول مربوط صحبت کنید.
- در صورت تداوم یا شدت مشکل، از حمایت تخصصی و قانونی مناسب استفاده کنید.
کودک باید بداند که متفاوت بودن، ایراد نیست.
مراقب فشارهای خانوادگی باشید
مهاجرت ممکن است برای والدین نیز دورهای پراسترس باشد.
مشکلات مالی، پیدا کردن شغل، زبان، مسکن و سازگاری فرهنگی میتواند باعث افزایش تنش در خانه شود.
کودک نباید مسئول مشکلات بزرگسالان شود.
لازم نیست جزئیات تمام مشکلات مالی یا خانوادگی را بداند.
آیا کودک باید در تصمیمهای مهاجرت مشارکت کند؟
تصمیم نهایی معمولاً مسئولیت بزرگسالان است، اما شنیدن نظر کودک میتواند مفید باشد.
مثلاً میتوان پرسید:
«بیشتر از چه چیزی درباره مهاجرت خوشحالی؟»
«بیشتر از چه چیزی میترسی؟»
«دوست داری چه چیزی از زندگی قبلیمان را حفظ کنیم؟»
مشارکت دادن کودک به معنای سپردن تصمیم نهایی به او نیست؛ یعنی احساسات و نیازهای او جدی گرفته میشود.
نشانههای دشواری در سازگاری
برخی کودکان مدتی پس از مهاجرت دچار:
- دلتنگی
- گریه
- تحریکپذیری
- مشکلات خواب
- افت تحصیلی
- انزوا
- اضطراب
- کاهش علاقه به فعالیتهای قبلی
میشوند.
این واکنشها میتوانند بخشی از فرایند سازگاری باشند.
اما اگر علائم شدید، طولانی یا مختلکننده زندگی کودک باشند، بهتر است با متخصص سلامت روان کودک یا نوجوان مشورت شود.
مهاجرت را به یک پروژه خانوادگی تبدیل کنید
به جای اینکه همه چیز را بزرگسالان تعیین کنند، برای کودک فرصت مشارکت ایجاد کنید.
مثلاً:
- انتخاب بخشی از اتاق جدید
- پیدا کردن یک پارک نزدیک خانه
- یادگیری چند واژه از زبان جدید
- انتخاب یک فعالیت ورزشی یا هنری
- پیدا کردن کتابهای کودکان درباره کشور جدید
این کار باعث میشود کودک احساس کند فقط «دنبال خانواده کشیده نشده»، بلکه در حال ساختن بخشی از زندگی جدید خود است.
از نگاه حقوق کودک
مهاجرت نباید باعث نادیده گرفته شدن حقوق کودک شود.
کودک همچنان حق دارد از امنیت، مراقبت، آموزش، سلامت، هویت، ارتباط خانوادگی و حمایت در برابر خشونت و تبعیض برخوردار باشد.
کودکان مهاجر، پناهنده یا آواره ممکن است با خطرها و نیازهای ویژهای روبهرو باشند و در چنین شرایطی حمایت از آنها اهمیت بیشتری پیدا میکند.
یک تمرین برای خانواده
یک دفترچه به نام «زندگی جدید ما» درست کنید.
از کودک بخواهید در آن بنویسد یا نقاشی کند:
- از چه چیزی در خانه قبلی دلتنگ شده؟
- از چه چیزی در کشور جدید خوشش آمده؟
- چه چیزی برایش سخت است؟
- دوست دارد چه چیزی یاد بگیرد؟
- دوست دارد چه کسی را بیشتر ببیند؟
هر چند هفته یک بار به این دفترچه برگردید و ببینید چه چیزهایی تغییر کرده است.
این کار به کودک کمک میکند احساساتش را بهتر بشناسد و متوجه شود که سازگاری، یک فرایند تدریجی است.
جمعبندی
مهاجرت برای کودک فقط تغییر کشور یا شهر نیست؛ تغییر بخشی از دنیای آشنای اوست.
بهترین حمایت والدین این است که در کنار فرصتهای جدید، دلتنگیها و ترسهای کودک را نیز جدی بگیرند، ارتباط او با افراد مهم زندگیاش را تا حد امکان حفظ کنند و برای زبان، مدرسه، دوستیها و هویت او زمان و توجه کافی در نظر بگیرند.
کودک لازم نیست گذشته خود را فراموش کند تا در محیط جدید موفق شود.
او میتواند ریشههایش را حفظ کند و همزمان شاخههای تازهای برای زندگی آیندهاش بسازد.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال
