کودک و جنگ؛ چگونه از کودکان در زمان جنگ محافظت کنیم؟
کودک و جنگ؛ وقتی دنیای امن کودک ناگهان تغییر میکند!
جنگ برای همه انسانها تجربهای سخت است، اما کودکان به دلیل سن، وابستگی به بزرگسالان و توانایی کمتر برای درک و مدیریت موقعیتهای پیچیده، آسیبپذیری بیشتری دارند.
آنها ممکن است با صدای انفجار، اخبار ترسناک، جابهجایی، از دست دادن خانه یا مدرسه، جدایی از اعضای خانواده و نگرانی درباره امنیت عزیزان روبهرو شوند.
در چنین شرایطی، والدین نمیتوانند همه خطرها را از بین ببرند؛ اما میتوانند تا حد امکان امنیت، ثبات و حمایت عاطفی برای کودک فراهم کنند.
مهمترین حق کودک در زمان جنگ؛ امنیت
کودک در زمان جنگ همچنان یک کودک است و باید از خشونت و آسیب محافظت شود.
اولویت خانواده باید حفظ امنیت کودک و پیروی از دستورهای رسمی و معتبر ایمنی در منطقه محل زندگی باشد.
اگر مقامهای مسئول، مسیر یا محل امنی را برای تخلیه یا پناه گرفتن اعلام میکنند، والدین باید اطلاعات را از منابع رسمی دنبال کنند.
کودک را از اخبار و تصاویر جنگ دور نگه داریم
کودکان، بهویژه سنین پایین، ممکن است تفاوت میان یک تصویر یا خبر و تجربه واقعی خود را بهخوبی درک نکنند.
مشاهده مداوم:
- تصاویر مجروحان
- انفجارها
- اجساد
- صحنههای خشونت
- اخبار لحظهبهلحظه
میتواند اضطراب آنها را افزایش دهد.
بهتر است والدین میزان مواجهه کودک با اخبار را متناسب با سن او مدیریت کنند و اجازه ندهند شبکههای اجتماعی منبع اصلی اطلاعات کودک باشند.
اگر کودک سؤال کرد چه بگوییم؟
بهتر است پاسخها:
- صادقانه
- کوتاه
- متناسب با سن
- بدون جزئیات ترسناک
باشند.
اگر کودک پرسید:
«آیا قرار است برای ما اتفاقی بیفتد؟»
به جای وعدهای که نمیتوانیم تضمین کنیم، میتوان گفت:
«من میدانم که شرایط ترسناک است. ما برای امن ماندن تو برنامه داریم و من تلاش میکنم از تو مراقبت کنم.»
هدف، ایجاد احساس امنیت واقعی است، نه دادن اطمینانهای غیرواقعی.
احساسات کودک را انکار نکنید
اگر کودک میترسد، نگویید:
«چیزی نیست، نترس!»
بهتر است بگویید:
«میفهمم که ترسیدهای. صدای بلندی بود و طبیعی است که احساس ترس کنی.»
بعد به او کمک کنید روی چیزهایی تمرکز کند که در کنترل خانواده است.
روتین را تا حد امکان حفظ کنید
در جنگ ممکن است زندگی روزمره کاملاً تغییر کند؛ با این حال، هر مقدار ثبات که امکانپذیر باشد میتواند برای کودک مفید باشد.
مثلاً:
- ساعت خواب نسبتاً مشخص
- زمان غذا
- قصه یا گفتوگوی قبل خواب
- بازی
- تماس با اعضای خانواده
- انجام فعالیتهای آموزشی ساده
این کار به کودک پیام میدهد که هنوز بخشهایی از زندگی قابل پیشبینی است.
بازی را متوقف نکنید
کودک ممکن است حتی در شرایط سخت به بازی ادامه دهد.
بازی، نقاشی، ساختن، قصهگویی و فعالیتهای ساده میتوانند راهی برای بیان احساسات باشند.
اگر کودک در بازی درباره جنگ صحبت میکند، لازم نیست فوراً بازی او را متوقف کنیم. میتوانیم با آرامش مشاهده کنیم و در صورت نیاز درباره احساساتش گفتوگو کنیم.
مراقب اضطراب خودتان باشید
کودکان اضطراب بزرگسالان را بهخوبی احساس میکنند.
این به معنای پنهان کردن همه احساسات نیست. والدین هم ممکن است بترسند، گریه کنند یا نگران باشند.
اما بهتر است تا حد امکان:
- اطلاعات را از منابع معتبر دریافت کنند.
- اخبار را دائماً در حضور کودک دنبال نکنند.
- درباره برنامههای ایمنی با آرامش صحبت کنند.
- از حمایت خانواده و افراد قابل اعتماد استفاده کنند.
مراقبت از خود والد، بخشی از مراقبت از کودک است.
اگر کودک از شما درباره مرگ پرسید
سؤال درباره مرگ ممکن است در زمان جنگ بیشتر شود.
بهتر است پاسخ متناسب با سن کودک، صادقانه و ساده باشد و از جزئیات غیرضروری پرهیز شود.
اگر کودک به دلیل نگرانی مداوم درباره مرگ دچار اضطراب شدید شده است، حمایت تخصصی میتواند کمککننده باشد.
نشانههای فشار روانی کودک
پس از مواجهه با جنگ یا اخبار آن، ممکن است کودک دچار تغییراتی شود، مانند:
- کابوس
- ترس از جدا شدن از والدین
- گریه یا تحریکپذیری
- چسبیدن بیش از حد به والدین
- پرخاشگری
- کاهش تمرکز
- افت عملکرد تحصیلی
- تغییر در خواب یا اشتها
- بازگشت موقت به رفتارهای سنین پایینتر
این واکنشها لزوماً به معنای اختلال روانی نیستند؛ بسیاری از آنها میتوانند واکنش طبیعی به یک موقعیت بسیار استرسزا باشند.
اما اگر علائم شدید، مداوم یا مختلکننده زندگی کودک باشند، بهتر است از متخصص سلامت روان کودک کمک گرفته شود.
کودک نباید بار جنگ را به دوش بکشد
کودک نباید مجبور شود:
- از والدین مراقبت کند.
- نقش بزرگسال را بر عهده بگیرد.
- مسئول حل مشکلات خانواده باشد.
- دائماً اخبار جنگ را دنبال کند.
- شاهد بحثهای شدید بزرگسالان درباره مسائل جنگ باشد.
به کودک اجازه دهید متناسب با سن خود، کودک بماند.
کودکان حق دارند از جنگ محافظت شوند
از منظر حقوق کودک، شرایط جنگی نباید باعث فراموش شدن حقوق اساسی کودکان شود.
کودکان حق دارند از خشونت و آسیب محافظت شوند و تا حد امکان به خانواده، مراقبت پزشکی، آموزش، غذا، آب، سرپناه و حمایت روانی دسترسی داشته باشند.
کودکان آواره یا جداشده از خانواده نیز به حمایت و حفاظت ویژه نیاز دارند.
یک تمرین آرامکننده برای کودک
اگر کودک مضطرب است، در یک فضای امن کنار او بنشینید و با هم چند نفس آرام بکشید.
بعد از او بخواهید:
سه چیز را که همین حالا میبیند، دو چیز را که میشنود و یک چیز را که باعث میشود احساس آرامش کند، نام ببرد.
این تمرین میتواند توجه کودک را از نگرانیهای آینده به لحظه حاضر برگرداند.
جمعبندی
جنگ میتواند احساس امنیت کودک را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد. والدین نمیتوانند همه اتفاقات بیرونی را کنترل کنند، اما میتوانند با ایجاد امنیت تا حد امکان، محدود کردن اخبار و تصاویر خشونتآمیز، حفظ روتین و گوش دادن به احساسات کودک، از او حمایت کنند.
اگر واکنشهای روانی کودک شدید یا طولانی شد، کمک گرفتن از متخصص نشانه ضعف نیست؛ بلکه بخشی از مراقبت از کودک است.
در زمان جنگ، کودک بیش از هر چیز به یک بزرگسال آرام، قابل اعتماد و حاضر نیاز دارد؛ کسی که به او یادآوری کند: «تو تنها نیستی.»
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال