حقوق کودک در بحرانها؛ چگونه از کودکان در شرایط سخت محافظت کنیم؟
حقوق کودک در بحرانها؛ کودک در شرایط سخت نباید فراموش شود!
بحران میتواند شکلهای مختلفی داشته باشد؛ از زلزله و سیل و بیماریهای فراگیر گرفته تا جنگ، مهاجرت، آوارگی یا یک بحران شدید خانوادگی.
در چنین شرایطی، کودکان معمولاً آسیبپذیرترند. ممکن است محیط آشنای خود را از دست بدهند، از والدین جدا شوند، مدرسهشان تعطیل شود یا با تصاویر و خبرهای ترسناک روبهرو شوند.
اما حتی در سختترین شرایط نیز حقوق کودک از بین نمیرود.
کودک همچنان حق دارد امنیت، مراقبت، آموزش، سلامت، حمایت و فرصت رشد داشته باشد.
مهمترین حقوق کودک در بحران
حق امنیت و حفاظت
کودک باید تا حد امکان از خشونت، سوءاستفاده، بهرهکشی و موقعیتهای خطرناک دور نگه داشته شود.
در شرایط اضطراری، حفاظت از کودک باید یکی از اولویتهای اصلی خانواده و نهادهای مسئول باشد.
حق ماندن در کنار خانواده
کودکان برای احساس امنیت به مراقبان آشنا نیاز دارند.
در بحرانها باید تا حد امکان از جدایی کودک از والدین یا مراقبان اصلی جلوگیری شود.
اگر کودک از خانواده جدا شد، شناسایی، حفاظت و پیگیری وضعیت او اهمیت بسیار زیادی دارد.
حق سلامت و مراقبت
کودکان در بحران همچنان به:
- آب و غذای مناسب
- مراقبت پزشکی
- داروهای ضروری
- بهداشت
- سرپناه امن
نیاز دارند.
نیازهای کودکان را نباید صرفاً به دلیل شرایط اضطراری نادیده گرفت.
حق آموزش
تعطیلی یا جابهجایی مدرسه ممکن است در بحران اجتنابناپذیر باشد، اما آموزش کودک نباید برای همیشه کنار گذاشته شود.
ادامه آموزش، حتی به شکل موقت یا جایگزین، علاوه بر یادگیری، به کودک احساس نظم و ثبات میدهد.
مدرسه همچنین میتواند محیطی برای ارتباط اجتماعی و حمایت روانی باشد.
حق بازی و استراحت
در بحران ممکن است تصور کنیم بازی موضوعی غیرضروری است.
اما برای کودک، بازی بخشی از رشد و راهی برای کاهش فشار روانی است.
حتی در شرایط ساده و محدود، فراهم کردن فرصتهایی برای بازی، نقاشی، قصهگویی یا فعالیت گروهی میتواند مفید باشد.
حق حمایت عاطفی
کودک ممکن است در بحران احساساتی مانند:
- ترس
- اضطراب
- خشم
- غم
- سردرگمی
را تجربه کند.
والدین لازم نیست همه این احساسات را از بین ببرند؛ کافی است در کنار کودک حضور داشته باشند و به او کمک کنند احساساتش را بفهمد.
جمله سادهای مانند:
«میدانم شرایط سخت است. من کنار تو هستم و هر چیزی را که بتوانم برای امن ماندنت انجام میدهم.»
میتواند برای کودک آرامشبخش باشد.
با کودک صادق باشید، اما او را نترسانید
در بحرانها ممکن است کودک درباره اتفاقات سؤالهای زیادی بپرسد.
بهتر است:
- اطلاعات درست و متناسب با سن او بدهیم.
- از جزئیات ترسناک غیرضروری پرهیز کنیم.
- اگر چیزی را نمیدانیم، صادقانه بگوییم.
- به کودک اجازه دهیم سؤالهایش را مطرح کند.
لازم نیست کودک را در معرض همه اخبار و تصاویر بحران قرار دهیم.
مراقب اخبار و شبکههای اجتماعی باشید
کودکان ممکن است تصاویر و ویدئوهای ناراحتکننده را بارها در اینترنت ببینند.
قرار گرفتن مداوم در معرض چنین محتواهایی میتواند اضطراب کودک را افزایش دهد.
بهتر است والدین:
- میزان دسترسی کودک به اخبار را مدیریت کنند.
- محتوای نامناسب را از او دور نگه دارند.
- درباره آنچه کودک دیده، با آرامش گفتوگو کنند.
- اطلاعات را از منابع معتبر دریافت کنند.
کودک نباید مسئول نجات بزرگسالان باشد
در شرایط بحران ممکن است کودک بخواهد از والدین یا خواهر و برادر خود مراقبت کند.
این احساس طبیعی است، اما نباید مسئولیتهای سنگین بزرگسالان بر دوش کودک گذاشته شود.
به کودک اطمینان دهید که:
«مراقبت از تو وظیفه بزرگسالان است.»
این جمله میتواند احساس مسئولیت و اضطراب او را کاهش دهد.
کودکان دارای نیازهای ویژه را فراموش نکنیم
برخی کودکان در شرایط بحران به حمایت بیشتری نیاز دارند؛ از جمله کودکانی که:
- دارای معلولیت هستند.
- بیماری یا نیاز درمانی خاص دارند.
- از خانواده جدا شدهاند.
- زبان محیط جدید را نمیدانند.
- در شرایط اقتصادی بسیار دشوار قرار گرفتهاند.
برنامههای حمایتی باید تفاوت نیازهای کودکان را در نظر بگیرند.
نشانههای فشار روانی در بحران
ممکن است کودک پس از یک بحران رفتارهایی نشان دهد که پیش از آن نداشته است، مانند:
- چسبیدن بیشتر به والدین
- ترس از تنها ماندن
- کابوس
- گریه یا تحریکپذیری
- پرخاشگری
- افت تمرکز
- تغییر خواب یا اشتها
- بازگشت موقت به رفتارهای سنین پایینتر
بسیاری از این واکنشها میتوانند پاسخ طبیعی به یک تجربه سخت باشند.
اما اگر نشانهها شدید، طولانی یا مختلکننده زندگی کودک باشند، بهتر است از متخصص سلامت روان کودک کمک گرفته شود.
از نگاه حقوق کودک
بحران، جنگ، بلایای طبیعی یا شرایط اضطراری نباید بهانهای برای نادیده گرفتن حقوق اساسی کودکان باشد.
کودک همچنان حق دارد از تبعیض، خشونت و سوءاستفاده محافظت شود و متناسب با شرایط، از سلامت، آموزش، خانواده، بازی، مراقبت و حمایت برخوردار باشد.
در تصمیمهایی که مستقیماً بر زندگی کودک اثر میگذارند، منافع کودک باید مورد توجه جدی قرار گیرد.
یک تمرین برای خانواده
در یک زمان آرام، همراه فرزندتان یک برنامه ساده خانوادگی برای شرایط اضطراری تهیه کنید.
برای مثال مشخص کنید:
- در صورت جدا شدن از یکدیگر کجا جمع میشوید؟
- کودک باید با کدام بزرگسال قابل اعتماد تماس بگیرد؟
- شمارههای ضروری کجا نوشته شدهاند؟
- وسایل ضروری خانواده کجا قرار دارند؟
این کار را بدون ایجاد ترس انجام دهید و به کودک اطمینان دهید که هدف، آمادگی و افزایش امنیت خانواده است.
جمعبندی
بحران میتواند زندگی کودک را برای مدتی دگرگون کند، اما نباید کرامت و حقوق او را از بین ببرد.
کودک در شرایط سخت بیش از همیشه به امنیت، حضور بزرگسالان قابل اعتماد، اطلاعات مناسب، نظم، بازی و حمایت عاطفی نیاز دارد.
والدین نیز با حفظ آرامش، محدود کردن مواجهه کودک با اخبار ترسناک و ایجاد برنامهای قابل پیشبینی میتوانند بخشی از فشار روانی بحران را کاهش دهند.
در بحران، حفاظت از کودک فقط نجات او از خطر فوری نیست؛ حفظ احساس امنیت، کرامت و امید او نیز بخشی از حفاظت است.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال