احترام به کودک؛ چگونه کرامت فرزندمان را حفظ کنیم؟
احترام به کودک؛ احترام به یک انسان در حال رشد!
کودک کوچکتر از بزرگسال است، تجربه کمتری دارد و برای بسیاری از تصمیمها به راهنمایی والدین نیازمند است؛ اما این موضوع به معنای کمارزشتر بودن او نیست.
کودک یک انسان دارای کرامت، احساسات، نیازها و حقوق است.
احترام به کودک به این معنا نیست که هر خواسته او را بپذیریم یا هیچ قانونی برایش نداشته باشیم. احترام یعنی حتی هنگام تعیین مرز و اصلاح رفتار، با کودک با کرامت و بدون تحقیر برخورد کنیم.
احترام به کودک یعنی چه؟
احترام در رفتارهای روزمره دیده میشود؛ برای مثال:
- وقتی کودک صحبت میکند، به او گوش بدهیم.
- احساساتش را مسخره یا بیاهمیت نکنیم.
- درباره بدن و حریم خصوصی او با احترام رفتار کنیم.
- قبل از ورود به فضای شخصی او، تا حد امکان اجازه بگیریم.
- در حضور دیگران او را تحقیر نکنیم.
- نظرش را درباره موضوعات مربوط به خودش بشنویم.
این رفتارها به کودک پیام میدهند: «تو برای من ارزشمندی.»
احترام به کودک به معنای تسلیم شدن نیست
یکی از نگرانیهای والدین این است که اگر با کودک بیش از حد محترمانه رفتار کنند، او لوس یا بیقانون شود.
اما احترام با تسلیم شدن تفاوت دارد.
میتوان همزمان گفت:
«میفهمم که دوست داری بیشتر بازی کنی، اما زمان بازی تمام شده و حالا وقت خواب است.»
در این جمله، احساس کودک پذیرفته شده اما مرز والد نیز حفظ شده است.
تربیت سالم به محبت و مرزهای روشن هر دو نیاز دارد.
به احساسات کودک احترام بگذارید
کودک ممکن است به دلایلی که برای بزرگسالان کوچک به نظر میرسند، بسیار ناراحت شود.
به جای گفتن:
- «این که چیزی نیست!»
- «گریه نکن.»
- «اینقدر حساس نباش.»
میتوان گفت:
- «میبینم خیلی ناراحت شدی.»
- «میفهمم این اتفاق برایت سخت بود.»
- «اگر دوست داری، دربارهاش با من صحبت کن.»
پذیرفتن احساس، به معنای تأیید هر رفتار نیست. کودک میتواند عصبانی باشد، اما اجازه ندارد به دیگران آسیب بزند.
در حضور دیگران او را تحقیر نکنید
شوخی با کودک، مقایسه او با خواهر و برادر یا تذکرهای تحقیرآمیز در جمع ممکن است برای بزرگسالان ساده به نظر برسد، اما میتواند عزتنفس کودک را تحت تأثیر قرار دهد.
اگر لازم است درباره رفتار کودک تذکر بدهید، تا حد امکان این کار را در خلوت و با تمرکز بر رفتار انجام دهید، نه شخصیت او.
به جای:
«تو بچه بیادبی هستی.»
بگویید:
«این حرفی که زدی، محترمانه نبود. بیا راه دیگری برای گفتنش پیدا کنیم.»
به حریم خصوصی کودک احترام بگذارید
هرچه کودک بزرگتر میشود، نیاز او به حریم خصوصی نیز بیشتر میشود.
والدین میتوانند متناسب با سن کودک، به مواردی مانند:
- وسایل شخصی
- فضای خصوصی
- بدن
- گفتوگوهای خصوصی
- اطلاعات شخصی
احترام بگذارند.
البته حفظ امنیت کودک همچنان وظیفه والدین است و میزان حریم خصوصی باید متناسب با سن و شرایط کودک باشد.
نظر کودک را بشنوید
وقتی موضوعی به زندگی کودک مربوط میشود، نظر او را بپرسید.
برای مثال:
- «دوست داری اتاقت را چطور مرتب کنیم؟»
- «برای آخر هفته چه پیشنهادی داری؟»
- «به نظرت برای این مشکل چه راهحلی داریم؟»
ممکن است همیشه تصمیم نهایی مطابق نظر کودک نباشد، اما شنیده شدن به او میآموزد که دیدگاهش ارزشمند است.
اشتباه کردن را تحمل کنید
کودک برای یادگیری به فرصت آزمون و خطا نیاز دارد.
اگر هر اشتباه با سرزنش، تحقیر یا مقایسه همراه باشد، ممکن است کودک از تجربه کردن و سؤال پرسیدن بترسد.
به جای تمرکز صرف بر اشتباه، از او بپرسید:
«فکر میکنی دفعه بعد چه کاری میتوانی متفاوت انجام بدهی؟»
این رویکرد، مسئولیتپذیری را بدون آسیب زدن به عزتنفس آموزش میدهد.
احترام به کودک از احترام به خود والدین هم شروع میشود
والدینی که خسته، تحت فشار یا عصبانی هستند، ممکن است گاهی واکنشهایی نشان دهند که بعداً از آن پشیمان شوند.
اگر احساس میکنید کنترل خود را از دست میدهید:
- چند لحظه مکث کنید.
- در صورت امکان از موقعیت فاصله کوتاهی بگیرید.
- از همسر یا فرد قابل اعتماد کمک بخواهید.
- پس از آرام شدن با کودک صحبت کنید.
مراقبت از خود، بخشی از مراقبت بهتر از کودک است.
از نگاه حقوق کودک
احترام به کودک بخشی از احترام به کرامت انسانی و حقوق اوست. کودک حق دارد بدون تحقیر، خشونت و تبعیض با او رفتار شود، نظرش در موضوعات مرتبط با زندگیاش شنیده شود و متناسب با سن و شرایطش از حریم خصوصی و استقلال برخوردار باشد.
یک تمرین برای امروز
امروز حداقل ۱۰ دقیقه بدون تلفن همراه و حواسپرتی، فقط به فرزندتان توجه کنید.
از او بپرسید:
«این روزها چه چیزی بیشتر از همه خوشحالت میکند و چه چیزی بیشتر از همه ناراحتت میکند؟»
حرفش را قطع نکنید و بلافاصله راهحل ارائه ندهید.
گاهی احترام به کودک، فقط در یک کار ساده خلاصه میشود: واقعاً گوش دادن.
جمعبندی
احترام به کودک به معنای حذف قوانین یا واگذاری همه تصمیمها به او نیست. احترام یعنی حتی زمانی که با رفتار کودک مخالفیم، کرامت و ارزش انسانی او را حفظ کنیم.
کودکی که در خانه شنیده میشود، تحقیر نمیشود، احساساتش جدی گرفته میشود و برای نظرش ارزش قائل هستند، فرصت بیشتری برای ساختن عزتنفس و روابط سالم پیدا میکند.
به یاد داشته باشیم، کودک برای شایسته احترام بودن لازم نیست بزرگ شود، موفق شود یا همیشه رفتار درستی داشته باشد. او همین امروز، فقط به دلیل انسان بودن، شایسته احترام است.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال