نقش بازی در رشد کودک؛ چرا بازی مهمترین کار دوران کودکی است؟
نقش بازی در رشد کودک؛ وقتی کودک بازی میکند، در حال یاد گرفتن است!
اگر از یک کودک بپرسید دوست دارد چه کار کند، احتمال زیادی دارد که پاسخ بدهد: «بازی کنم.»
بسیاری از بزرگسالان بازی را فقط راهی برای سرگرم شدن یا پر کردن اوقات فراغت کودکان میدانند، اما از نگاه روانشناسان و متخصصان رشد کودک، بازی مهمترین فعالیت دوران کودکی است.
کودک هنگام بازی فقط وقت نمیگذراند؛ او فکر میکند، تصمیم میگیرد، تجربه میکند، اشتباه میکند، دوباره تلاش میکند، احساساتش را میشناسد و با دیگران ارتباط برقرار میکند.
به زبان ساده، بازی، شیوه یادگیری کودکان است.
چرا بازی برای کودکان ضروری است؟
بازی تقریباً همه جنبههای رشد کودک را تحت تأثیر قرار میدهد.
کودک در جریان بازی:
- خلاقیت خود را پرورش میدهد.
- مهارت حل مسئله را تمرین میکند.
- یاد میگیرد با دیگران همکاری کند.
- احساساتش را بهتر مدیریت میکند.
- اعتمادبهنفس بیشتری پیدا میکند.
- تواناییهای حرکتی خود را تقویت میکند.
به همین دلیل، بازی یک نیاز اساسی است، نه یک فعالیت اضافی.
بازی و رشد ذهنی
وقتی کودک با لگو، پازل یا وسایل ساده بازی میکند، در حال فکر کردن، آزمون و خطا و پیدا کردن راهحل است.
او بدون آنکه متوجه باشد، مفاهیمی مانند اندازه، شکل، ترتیب، علت و معلول و برنامهریزی را یاد میگیرد.
بسیاری از مهارتهایی که بعدها در مدرسه به آنها نیاز دارد، ریشه در همین بازیهای ساده دارند.
بازی و رشد اجتماعی
بازیهای گروهی به کودک یاد میدهند:
- نوبت را رعایت کند.
- قوانین را بپذیرد.
- همکاری کند.
- اختلافها را حل کند.
- احساسات دیگران را درک کند.
این مهارتها در کلاس درس، دوستیها و زندگی آینده او نقش مهمی خواهند داشت.
بازی و رشد عاطفی
گاهی کودک احساساتی دارد که نمیتواند آنها را با کلمات بیان کند.
در بازی، او فرصت پیدا میکند ترسها، نگرانیها، آرزوها و هیجانهایش را نشان دهد.
برای مثال، کودکی که نقش پزشک یا معلم را بازی میکند، ممکن است در حال پردازش تجربههای واقعی زندگی خود باشد.
به همین دلیل، بازی یکی از راههای شناخت دنیای درونی کودک نیز هست.
آیا هر بازیای مفید است؟
بیشتر بازیها، اگر متناسب با سن کودک باشند، ارزشمند هستند.
بازی لازم نیست حتماً آموزشی یا پیچیده باشد.
دویدن، نقاشی، ساختن خانه با بالش، بازی با خاک، خمیر بازی، نقشآفرینی، پازل، لگو یا حتی ساختن یک قلعه کوچک با جعبههای مقوایی، همگی میتوانند به رشد کودک کمک کنند.
مهمتر از نوع بازی، فرصت آزادانه بازی کردن است.
آیا لازم است همیشه در بازی کودک دخالت کنیم؟
نه.
گاهی بهترین کاری که والدین میتوانند انجام دهند، این است که فقط شرایط بازی را فراهم کنند و اجازه دهند کودک خودش بازی را هدایت کند.
البته حضور گاهبهگاه والدین در بازی، بهویژه برای کودکان کمسن، میتواند رابطه عاطفی را تقویت کند؛ اما لازم نیست همیشه قوانین بازی را تعیین کنیم یا نتیجه آن را کنترل کنیم.
بازی و صفحهنمایش
امروزه بخشی از بازی کودکان به تلفن همراه، تبلت و بازیهای رایانهای اختصاص یافته است.
اگرچه برخی بازیهای دیجیتال میتوانند آموزشی باشند، اما هیچکدام نمیتوانند جای بازیهای واقعی، تحرک، تعامل با دیگران و تجربههای عملی را بگیرند.
کودکان به بازیهایی نیاز دارند که بدن، ذهن و احساسات آنها را همزمان درگیر کند.
از نگاه حقوق کودک
بر اساس کنوانسیون حقوق کودک، بازی حق هر کودک است. کودکان حق دارند زمان، فضا و فرصت کافی برای بازی، استراحت و فعالیتهای متناسب با سن خود داشته باشند.
بازی یک پاداش نیست که فقط بعد از انجام تکالیف یا گرفتن نمره خوب به کودک داده شود؛ بلکه بخشی ضروری از رشد سالم اوست.
یک تمرین برای امروز
امروز فقط ۲۰ دقیقه را به بازی با فرزندتان اختصاص دهید.
اجازه دهید او بازی را انتخاب کند و شما فقط همراهش باشید، بدون اینکه مدام آموزش بدهید یا نتیجه را اصلاح کنید.
در پایان از خودتان بپرسید:
«امروز در بازی فرزندم چه چیز تازهای درباره او یاد گرفتم؟»
شاید متوجه شوید بازی، بهترین راه برای شناخت دنیای کودک است.
جمعبندی
بازی، زبان کودکی است. کودکان از طریق بازی دنیا را کشف میکنند، مهارتهای جدید میآموزند، احساساتشان را بیان میکنند و برای زندگی آینده آماده میشوند.
والدین و مربیان با فراهم کردن فرصت بازی، احترام گذاشتن به بازی آزاد و همراهی بدون دخالت بیش از حد، میتوانند نقش مهمی در رشد همهجانبه کودکان داشته باشند.
به یاد داشته باشیم هر دقیقهای که کودک با خیال آسوده بازی میکند، در واقع در حال ساختن مهارتهایی است که سالها بعد در مدرسه، خانواده، شغل و زندگی اجتماعی به آنها نیاز خواهد داشت.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال