احترام در کودکان؛ چگونه به فرزندمان احترام گذاشتن را بیاموزیم؟
احترام در کودکان؛ احترام را نمیتوان اجبار کرد، باید آن را تجربه کرد!
یکی از دغدغههای رایج والدین این است که فرزندشان با دیگران با احترام رفتار کند؛ با پدر و مادر، معلم، مادربزرگ و پدربزرگ، دوستان و حتی افرادی که شاید هیچ شباهتی به او ندارند.
گاهی وقتی کودک جواب تندی میدهد، حرف دیگران را قطع میکند یا قوانین را رعایت نمیکند، والدین نگران میشوند که او بیاحترام شده است.
اما احترام، چیزی نیست که با ترس، تنبیه یا اجبار در کودک ایجاد شود. کودکان احترام را قبل از آنکه یاد بگیرند، تجربه میکنند.
وقتی کودک در خانه مورد احترام قرار میگیرد، بهتدریج یاد میگیرد همین احترام را به دیگران نیز نشان دهد.
احترام یعنی چه؟
احترام فقط مؤدبانه صحبت کردن یا استفاده از کلمات «لطفاً» و «متشکرم» نیست.
احترام یعنی:
- به احساسات و نظر دیگران توجه کنیم.
- مرزهای دیگران را رعایت کنیم.
- با وجود تفاوتها، با دیگران با ارزش و کرامت رفتار کنیم.
- هنگام اختلاف نظر، بدون توهین یا تحقیر صحبت کنیم.
این مهارت، پایه بسیاری از روابط سالم در زندگی است.
کودکان چگونه احترام را یاد میگیرند؟
از رفتار والدین
مهمترین معلم کودک، رفتار والدین است.
اگر کودک ببیند اعضای خانواده با احترام با یکدیگر صحبت میکنند، هنگام اختلاف نظر فریاد نمیزنند و به حرف هم گوش میدهند، همین رفتارها را الگوی خود قرار میدهد.
کودکان بیشتر از آنکه به توصیههای ما گوش کنند، از رفتار ما یاد میگیرند.
به کودک احترام بگذارید
گاهی از کودک انتظار احترام داریم، اما خودمان حرفش را قطع میکنیم، احساساتش را نادیده میگیریم یا او را تحقیر میکنیم.
وقتی به نظر کودک گوش میدهیم، با او مؤدبانه صحبت میکنیم و حتی هنگام مخالفت، شأن او را حفظ میکنیم، در واقع در حال آموزش احترام هستیم.
تفاوت احترام و اطاعت را بشناسیم
احترام به این معنا نیست که کودک همیشه بدون سؤال یا مخالفت، هر دستوری را اجرا کند.
کودکی که میتواند با احترام نظر متفاوتش را بیان کند، بیاحترام نیست.
در واقع، احترام واقعی زمانی شکل میگیرد که هم حقوق دیگران رعایت شود و هم کودک احساس کند صدایش شنیده میشود.
رفتار محترمانه را تشویق کنید
وقتی کودک رفتار محترمانهای نشان میدهد، آن را ببینید.
مثلاً بگویید:
«از اینکه اجازه دادی خواهرت حرفش را کامل بزند، خوشحال شدم.»
این نوع تشویق، بسیار مؤثرتر از تکرار مداوم انتقادهاست.
اگر کودک بیاحترامی کرد، چه کنیم؟
همه کودکان گاهی از روی خستگی، عصبانیت یا هیجان، رفتار نامناسبی نشان میدهند.
در چنین موقعیتهایی:
- ابتدا آرامش خود را حفظ کنید.
- درباره رفتار صحبت کنید، نه شخصیت کودک.
- توضیح دهید چرا آن رفتار مناسب نبوده است.
- راه درست را به او نشان دهید.
به جای گفتن:
«تو بچه بیادبی هستی.»
بگویید:
«این شیوه صحبت کردن محترمانه نبود. بیا با هم فکر کنیم دفعه بعد چطور میتوانی حرفت را بهتر بیان کنی.»
احترام به تفاوتها را آموزش دهید
کودکان باید یاد بگیرند که همه انسانها شبیه هم نیستند.
افراد ممکن است ظاهر، توانایی، فرهنگ، زبان یا باورهای متفاوتی داشته باشند، اما همه شایسته احترام هستند.
این آموزش، از خانواده آغاز میشود و نقش مهمی در پیشگیری از تبعیض و زورگویی دارد.
از نگاه حقوق کودک
احترام، یکی از حقوق اساسی هر کودک است. کودکان حق دارند با کرامت، بدون تحقیر، توهین یا خشونت با آنها رفتار شود.
در عین حال، آنها نیز باید بهتدریج بیاموزند که حقوق، احساسات و مرزهای دیگران را محترم بشمارند.
احترام، رابطهای دوطرفه است؛ هرچه کودک آن را بیشتر تجربه کند، بیشتر نیز آن را به دیگران نشان خواهد داد.
یک تمرین برای امروز
امروز در یک گفتوگوی خانوادگی، از فرزندتان بپرسید:
«به نظر تو وقتی میگوییم یک نفر به ما احترام گذاشته، یعنی چه کارهایی انجام داده است؟»
سپس هر یک از اعضای خانواده، یک نمونه از رفتاری را که باعث شده احساس احترام کند، تعریف کند.
این گفتوگو به کودک کمک میکند احترام را نه به عنوان یک دستور، بلکه به عنوان یک تجربه انسانی درک کند.
جمعبندی
احترام، یکی از ارزشمندترین مهارتهایی است که کودکان برای داشتن روابط سالم و موفق به آن نیاز دارند. این مهارت با نصیحت یا اجبار شکل نمیگیرد، بلکه از دل تجربههای روزمره، رفتار والدین و فضای خانواده رشد میکند.
وقتی به کودک احترام میگذاریم، به حرفش گوش میدهیم، احساساتش را جدی میگیریم و در عین حفظ مرزها با او با کرامت رفتار میکنیم، در واقع مهمترین درس احترام را به او میدهیم.
به یاد داشته باشیم کودکی که در محیطی سرشار از احترام رشد میکند، احتمال بیشتری دارد که در آینده نیز با دیگران با احترام، همدلی و مسئولیتپذیری رفتار کند. او یاد میگیرد که احترام، نشانه ضعف یا اطاعت نیست؛ بلکه پایه هر رابطه سالم و انسانی است.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال