همدلی در کودکان؛ چگونه فرزندمان یاد بگیرد احساس دیگران را درک کند؟
همدلی در کودکان؛ دیدن دنیا از چشم دیگران
تصور کنید دو کودک در حال بازی هستند. یکی از آنها زمین میخورد و شروع به گریه میکند. کودک دیگر میتواند بیتفاوت از کنارش عبور کند، یا لحظهای مکث کند، دستش را بگیرد و بپرسد: «حالت خوبه؟»
همین تفاوت کوچک، نشانه وجود مهارتی ارزشمند به نام همدلی است.
همدلی یعنی بتوانیم احساسات دیگران را درک کنیم و خودمان را برای لحظهای جای آنها بگذاریم. این مهارت، کودکان را مهربانتر، مسئولیتپذیرتر و موفقتر در برقراری روابط اجتماعی میکند.
خوشبختانه همدلی، مهارتی ذاتی و تغییرناپذیر نیست؛ بلکه در محیط خانواده و از طریق تجربههای روزمره آموخته میشود.
همدلی با دلسوزی چه تفاوتی دارد؟
بسیاری از افراد این دو مفهوم را یکسان میدانند، در حالی که تفاوت مهمی میان آنها وجود دارد.
دلسوزی یعنی از ناراحتی دیگری متأسف شویم.
اما همدلی یعنی تلاش کنیم احساس او را درک کنیم و بفهمیم چرا چنین احساسی دارد.
وقتی کودکی میگوید: «اگر من جای او بودم، احتمالاً من هم ناراحت میشدم.» در واقع در حال تمرین همدلی است.
چرا همدلی برای کودکان مهم است؟
کودکی که همدلی را یاد میگیرد:
- راحتتر دوست پیدا میکند.
- کمتر رفتارهای پرخاشگرانه نشان میدهد.
- بهتر اختلافهایش را حل میکند.
- به احساسات دیگران احترام میگذارد.
- مسئولیت بیشتری نسبت به رفتارهای خود احساس میکند.
همدلی، پایه بسیاری از مهارتهای اجتماعی و اخلاقی در زندگی آینده است.
چگونه همدلی را به کودک آموزش دهیم؟
خودمان الگوی خوبی باشیم
کودکان بیشتر از آنکه به توصیههای ما گوش کنند، رفتار ما را تقلید میکنند.
اگر ما با احترام با دیگران رفتار کنیم، به احساسات اعضای خانواده توجه نشان دهیم و هنگام ناراحتی دیگران حمایتگر باشیم، کودک نیز همین رفتارها را یاد میگیرد.
درباره احساسات صحبت کنید
در موقعیتهای مختلف از کودک بپرسید:
- «فکر میکنی خواهرت الان چه احساسی دارد؟»
- «اگر جای دوستت بودی، چه احساسی پیدا میکردی؟»
این پرسشهای ساده، به کودک کمک میکنند دنیا را از زاویه نگاه دیگران هم ببیند.
از قصهها کمک بگیرید
کتابهای داستانی فرصت بسیار خوبی برای آموزش همدلی هستند.
هنگام خواندن داستان، از کودک بپرسید:
- «به نظرت شخصیت داستان چرا ناراحت شد؟»
- «اگر تو جای او بودی چه کار میکردی؟»
داستانها، بدون نصیحت مستقیم، احساسات و تجربههای مختلف را به کودک نشان میدهند.
احساسات کودک را بپذیرید
کودکی که احساسات خودش را بشناسد، راحتتر احساسات دیگران را نیز درک میکند.
وقتی کودک ناراحت است، به جای گفتن:
«چیزی نشده.»
بگویید:
«میبینم که ناراحتی. دوست داری دربارهاش صحبت کنیم؟»
کودکی که خودش درک شدن را تجربه میکند، درک کردن دیگران را هم بهتر میآموزد.
فرصت کمک کردن ایجاد کنید
کارهای سادهای مانند کمک به یکی از اعضای خانواده، مراقبت از یک گیاه یا همکاری در انجام کارهای خانه، حس توجه به دیگران را در کودک تقویت میکند.
همدلی فقط یک احساس نیست؛ بلکه در عمل نیز معنا پیدا میکند.
از اجبار پرهیز کنید
نمیتوان کودک را مجبور کرد که همدل باشد.
جملههایی مانند:
«باید ناراحت باشی.»
یا
«اگر گریه نکنی یعنی بیاحساسی.»
کمکی به رشد همدلی نمیکنند.
بهتر است فرصت فکر کردن و درک احساسات را برای او فراهم کنیم.
از نگاه حقوق کودک
هر کودک حق دارد در محیطی رشد کند که در آن احساساتش شنیده و محترم شمرده شود. وقتی بزرگسالان با همدلی به کودک گوش میدهند، در واقع به او یاد میدهند که احساسات دیگران نیز ارزشمند است.
جامعهای که کودکان همدل در آن رشد کنند، جامعهای امنتر، مهربانتر و مسئولیتپذیرتر خواهد بود.
یک تمرین برای امروز
امروز هنگام تماشای یک کارتون یا خواندن یک داستان، از فرزندتان فقط یک سؤال بپرسید:
«به نظرت این شخصیت الان چه احساسی دارد؟ از کجا این را فهمیدی؟»
اجازه دهید آزادانه پاسخ بدهد و اگر پاسخ متفاوتی داشت، او را اصلاح نکنید. هدف این تمرین، تقویت نگاه کردن به احساسات دیگران است، نه پیدا کردن یک جواب درست.
جمعبندی
همدلی یکی از ارزشمندترین مهارتهایی است که کودکان برای داشتن روابط سالم و زندگی اجتماعی موفق به آن نیاز دارند. این مهارت از نصیحت کردن به دست نمیآید؛ بلکه در دل رفتارهای روزمره، گفتوگو، قصهها و تجربه کردن شکل میگیرد.
والدین و مربیان با گوش دادن به احساسات کودک، الگوبودن و فراهم کردن فرصتهایی برای توجه به دیگران، میتوانند بذر همدلی را در وجود او پرورش دهند.
به یاد داشته باشیم کودکی که یاد میگیرد احساسات دیگران را درک کند، نهتنها دوست بهتری خواهد بود، بلکه در آینده انسانی مهربانتر، مسئولیتپذیرتر و آگاهتر نیز خواهد شد.
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال