مسئولیت دادن به کودک؛ چرا باید از همان سالهای اول زندگی به فرزندمان مسئولیت بدهیم؟
مسئولیت دادن به کودک؛ اعتماد کردن، اولین قدم برای رشد اوست!
بعضی از والدین تصور میکنند کودک هنوز برای انجام کارهای شخصی یا کمک در خانه کوچک است. به همین دلیل، بیشتر کارهای او را خودشان انجام میدهند؛ لباسهایش را جمع میکنند، کیف مدرسهاش را آماده میکنند، اتاقش را مرتب میکنند و حتی مشکلاتش را نیز به جای او حل میکنند.
این کارها شاید از روی محبت باشد، اما گاهی نتیجهای برعکس دارد. کودکی که هیچ مسئولیتی بر عهده ندارد، فرصت یادگیری بسیاری از مهارتهای مهم زندگی را نیز از دست میدهد.
در مقابل، کودکی که متناسب با سن خود مسئولیتهایی را تجربه میکند، احساس توانمندی بیشتری دارد، مستقلتر میشود و یاد میگیرد عضوی مؤثر در خانواده باشد.
چرا مسئولیت دادن به کودک اهمیت دارد؟
وقتی به کودک مسئولیتی میسپاریم، در واقع به او این پیام را میدهیم:
«من به تو اعتماد دارم و مطمئنم که از عهده این کار برمیآیی.»
همین احساس اعتماد، یکی از پایههای شکلگیری اعتمادبهنفس و مسئولیتپذیری است.
کودکی که در انجام کارهای روزمره نقش دارد، بهتر یاد میگیرد برای وسایل، زمان، قولها و وظایف خود ارزش قائل شود.
از چه سنی میتوان به کودک مسئولیت داد؟
برخلاف تصور بسیاری از والدین، مسئولیت دادن از سالهای نخست زندگی آغاز میشود.
البته منظور، سپردن کارهای سنگین یا فراتر از توان کودک نیست، بلکه مسئولیتهایی است که با سن و توانایی او تناسب داشته باشد.
برای مثال:
۳ تا ۵ سالگی
- جمع کردن اسباببازیها
- قرار دادن لباسهای چرک در سبد
- آب دادن به گلدان با کمک والدین
۶ تا ۹ سالگی
- مرتب کردن تخت خواب
- آماده کردن کیف مدرسه
- کمک در چیدن یا جمع کردن سفره
- مراقبت از وسایل شخصی
۱۰ سال به بالا
- برنامهریزی برای انجام تکالیف
- کمک بیشتر در کارهای خانه
- مدیریت بخشی از وسایل شخصی
- پذیرفتن مسئولیت برخی تصمیمهای متناسب با سن
نکته مهم این است که مسئولیتها باید متناسب با توانایی کودک باشند، نه آنقدر آسان که بیاهمیت شوند و نه آنقدر سخت که باعث ناامیدی او شوند.
چگونه مسئولیت را به کودک آموزش دهیم؟
از کارهای کوچک شروع کنید
نیازی نیست مسئولیتهای بزرگ به کودک بدهید.
انجام کارهای ساده و روزمره، بهترین فرصت برای یادگیری است.
وقتی کودک در انجام یک مسئولیت موفق میشود، آمادگی بیشتری برای پذیرش مسئولیتهای بعدی خواهد داشت.
فرصت انجام دادن کار را از او نگیرید
گاهی برای اینکه کارها سریعتر انجام شوند، خودمان وارد عمل میشویم.
مثلاً بند کفش کودک را میبندیم یا وسایلش را مرتب میکنیم.
اما اگر همیشه این کارها را به جای او انجام دهیم، فرصتی برای یادگیری باقی نمیماند.
گاهی لازم است چند دقیقه بیشتر صبر کنیم تا کودک خودش تجربه کند.
اشتباه کردن را بپذیرید
ممکن است کودک هنگام انجام مسئولیت، اشتباه کند.
شاید لیوانی بشکند، اتاق را کامل مرتب نکند یا لباسها را نامنظم تا بزند.
این اشتباهها بخشی طبیعی از فرایند یادگیری هستند.
اگر به جای سرزنش، او را راهنمایی کنیم، احتمال اینکه مسئولیتپذیرتر شود بسیار بیشتر خواهد بود.
نتیجه را کامل نخواهید
بسیاری از والدین وقتی نتیجه مطابق انتظارشان نیست، دوباره همه کار را خودشان انجام میدهند.
در این حالت، کودک این پیام را دریافت میکند که تلاشش ارزشی نداشته است.
گاهی بهتر است نتیجه کاملاً بینقص نباشد، اما کودک احساس کند خودش توانسته کاری را انجام دهد.
از دستور دادن فاصله بگیرید
به جای اینکه بگویید:
«برو اتاقت را مرتب کن.»
میتوانید بگویید:
«امروز برای مرتب کردن خانه به کمک تو احتیاج دارم.»
وقتی کودک احساس کند عضوی مهم از خانواده است، مسئولیت را با علاقه بیشتری میپذیرد.
مسئولیت را با جایزه معامله نکنید
اگر برای هر مسئولیتی جایزه یا پول در نظر بگیریم، کودک ممکن است تصور کند فقط در ازای دریافت پاداش باید همکاری کند.
بهتر است مسئولیت را بخشی طبیعی از زندگی خانوادگی بدانیم.
تشویق، قدردانی و دیده شدن تلاش کودک، معمولاً از جایزههای مادی مؤثرتر هستند.
چه اشتباهاتی را نباید انجام دهیم؟
برخی رفتارها باعث میشوند کودک از مسئولیت فرار کند.
مانند:
- انجام دادن همه کارها به جای کودک
- سرزنش کردن هنگام اشتباه
- مقایسه با خواهر، برادر یا دوستان
- سپردن مسئولیتهای سنگین و نامتناسب
- تغییر مداوم قوانین و انتظارات
مسئولیتپذیری، با آرامش، اعتماد و تکرار شکل میگیرد.
از نگاه حقوق کودک
کودکان حق دارند متناسب با سن و توانایی خود، در زندگی خانوادگی مشارکت داشته باشند. مسئولیت دادن به کودک، اگر با احترام و بدون اجبار انجام شود، به او کمک میکند احساس ارزشمندی، استقلال و تعلق بیشتری به خانواده داشته باشد.
در مقابل، سپردن مسئولیتهای فراتر از توان کودک یا تبدیل کردن مسئولیت به تنبیه، میتواند به احساس ناتوانی و بیانگیزگی منجر شود. هدف، آموزش مهارتهای زندگی است، نه تحمیل وظایف.
یک تمرین برای امروز
امروز یک مسئولیت کوچک و ثابت برای فرزندتان انتخاب کنید؛ مسئولیتی که بتواند هر روز آن را انجام دهد.
برای مثال:
- آب دادن به گلدانها
- جمع کردن اسباببازیها
- آماده کردن کیف مدرسه
- گذاشتن قاشق و چنگال روی میز غذا
بعد از انجام کار، فقط از او تشکر کنید و بگویید:
«خوشحالم که میتوانم روی کمک تو حساب کنم.»
این جمله، حس اعتماد و ارزشمندی را در کودک تقویت میکند.
جمعبندی
مسئولیتپذیری، با نصیحت کردن به وجود نمیآید؛ بلکه در دل تجربههای روزمره شکل میگیرد. هر بار که به کودک فرصت میدهیم کاری را خودش انجام دهد، در واقع به او اعتماد میکنیم و به رشد شخصیتش کمک میکنیم.
فراموش نکنیم هدف از مسئولیت دادن، داشتن خانهای مرتبتر نیست؛ بلکه تربیت انسانی مستقل، قابل اعتماد و توانمند است؛ کسی که در آینده بتواند مسئولیت تصمیمها، رفتارها و زندگی خود را بپذیرد.
گاهی یک مسئولیت کوچک امروز، پایه یک شخصیت مسئول و موفق در سالهای آینده خواهد بود.
هیچ مطلبی یافت نشد
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال