بیان احساسات در کودکان؛ چگونه به فرزندمان یاد بدهیم درباره احساساتش صحبت کند؟
بیان احساسات در کودکان؛ وقتی کودک یاد میگیرد به جای فریاد زدن، حرف بزند.
«نمیدانم چرا ناراحتم.»
«خودم هم نمیدانم چرا عصبانی شدم.»
«هیچی نشده!»
بسیاری از کودکان، وقتی از آنها میپرسیم چه احساسی دارند، پاسخی برای این سؤال ندارند. نه به این دلیل که احساسی را تجربه نمیکنند، بلکه چون هنوز واژههای لازم برای بیان آن را یاد نگرفتهاند.
در چنین شرایطی، احساسات از بین نمیروند؛ فقط شکل دیگری پیدا میکنند. ممکن است کودک به جای گفتن «ناراحتم»، گریه کند، پرخاشگری کند، قهر کند یا گوشهگیر شود.
به همین دلیل، یکی از مهمترین مهارتهایی که والدین و مربیان میتوانند به کودکان آموزش دهند، بیان احساسات است.
چرا بیان احساسات اهمیت دارد؟
کودکی که بتواند احساساتش را با کلمات بیان کند، کمتر نیاز دارد آنها را با رفتارهای آسیبزننده نشان دهد.
او راحتتر کمک میخواهد، روابط بهتری با دیگران برقرار میکند و هنگام روبهرو شدن با مشکلات، آرامتر تصمیم میگیرد.
بیان احساسات، پایه بسیاری از مهارتهای مهم زندگی مانند همدلی، حل تعارض و مدیریت هیجان است.
چرا بعضی کودکان احساساتشان را بیان نمیکنند؟
دلایل مختلفی میتواند وجود داشته باشد.
گاهی کودک هنوز واژههای کافی برای توضیح احساساتش ندارد.
گاهی در محیطی بزرگ شده که احساسات چندان جدی گرفته نشدهاند.
مثلاً اگر بارها شنیده باشد:
«گریه نکن.»
«این که ناراحتی ندارد.»
«پسرها گریه نمیکنند.»
ممکن است بهتدریج یاد بگیرد احساساتش را پنهان کند.
برخی کودکان نیز به دلیل خجالتی بودن یا ترس از قضاوت دیگران، کمتر درباره احساسات خود صحبت میکنند.
چگونه بیان احساسات را به کودک آموزش دهیم؟
از نام احساسات استفاده کنید
کودکان باید واژههای مربوط به احساسات را یاد بگیرند.
در گفتوگوهای روزانه از کلماتی مانند:
- خوشحال
- ناراحت
- عصبانی
- نگران
- هیجانزده
- خجالتزده
- ناامید
استفاده کنید.
هرچه دایره واژگان هیجانی کودک گستردهتر باشد، راحتتر میتواند احساساتش را بیان کند.
درباره احساسات خودتان هم صحبت کنید
لازم نیست همیشه خودتان را بیاحساس نشان دهید.
برای مثال بگویید:
«امروز کمی خسته بودم، برای همین استراحت کردم.»
یا:
«از اینکه امروز کنار هم بودیم، خیلی خوشحال شدم.»
وقتی کودک ببیند والدین نیز درباره احساساتشان حرف میزنند، این کار برای او طبیعیتر میشود.
به جای حدس زدن، سؤال بپرسید
اگر احساس کردید کودک ناراحت است، به جای نتیجهگیری سریع بپرسید:
«دوست داری درباره احساست برایم بگویی؟»
یا
«الان بیشتر ناراحتی یا عصبانی؟»
این سؤالها به کودک فرصت فکر کردن و بیان احساساتش را میدهند.
هنگام صحبت، قضاوت نکنید
اگر کودک احساساتش را با شما در میان گذاشت، تلاش کنید ابتدا فقط گوش دهید.
لازم نیست بلافاصله نصیحت کنید یا بگویید:
«نباید این احساس را داشته باشی.»
گاهی شنیده شدن، مهمتر از پیدا کردن راهحل است.
از داستان و کتاب کمک بگیرید
قصهها فرصت خوبی برای صحبت درباره احساسات هستند.
بعد از خواندن یک داستان، از کودک بپرسید:
- به نظرت شخصیت داستان چه احساسی داشت؟
- اگر جای او بودی چه احساسی پیدا میکردی؟
این گفتوگوها به کودک کمک میکنند احساسات را بهتر بشناسد و درباره آنها صحبت کند.
احساسات را نپذیرفتن، مشکل را حل نمیکند
گاهی والدین برای اینکه کودک زودتر آرام شود، میگویند:
«چیزی نشده.»
«فراموشش کن.»
اما احساسات با نادیده گرفتن از بین نمیروند.
وقتی کودک احساس کند حرفهایش شنیده میشود، راحتتر میتواند از شدت هیجانش کم کند.
چه اشتباهاتی را نباید انجام دهیم؟
در آموزش بیان احساسات بهتر است از این رفتارها پرهیز کنیم:
- مسخره کردن احساسات کودک
- مقایسه او با دیگران
- گفتن جملههایی مانند «اینقدر حساس نباش.»
- بیتوجهی به حرفهای او
- قطع کردن صحبتهای کودک
این واکنشها باعث میشوند کودک بهتدریج احساساتش را درون خود نگه دارد.
از نگاه حقوق کودک
هر کودک حق دارد احساسات خود را آزادانه و با احترام بیان کند. شنیدن صدای کودک و توجه به احساسات او، بخشی از احترام به شخصیت و کرامت انسانی اوست.
وقتی کودکان مطمئن باشند که بدون ترس از سرزنش یا تمسخر میتوانند درباره احساساتشان صحبت کنند، امنیت روانی بیشتری را تجربه خواهند کرد و روابط سالمتری با دیگران خواهند ساخت.
یک تمرین برای امروز
امشب هنگام صرف شام یا قبل از خواب، یک بازی ساده انجام دهید.
هر یک از اعضای خانواده این جمله را کامل کند:
«امروز خوشحال شدم چون…»
و بعد:
«امروز ناراحت شدم چون…»
والدین هم در این بازی شرکت کنند.
وقتی کودک ببیند بیان احساسات برای همه اعضای خانواده طبیعی است، راحتتر درباره احساسات خودش نیز صحبت خواهد کرد.
جمعبندی
بیان احساسات، مهارتی است که باید از دوران کودکی آموخته شود. کودکی که احساساتش را میشناسد و میتواند آنها را با کلمات بیان کند، کمتر دچار رفتارهای پرخاشگرانه، قهرهای طولانی یا سکوتهای آزاردهنده میشود.
والدین و مربیان با گوش دادن بدون قضاوت، نامگذاری احساسات، الگو بودن و ایجاد فضایی امن برای گفتوگو، میتوانند به کودک کمک کنند این مهارت ارزشمند را یاد بگیرد.
به یاد داشته باشیم که پشت بسیاری از رفتارهای کودکان، احساسی پنهان شده است که فقط منتظر شنیده شدن است. وقتی به کودک یاد میدهیم احساساتش را بیان کند، در واقع به او یاد میدهیم خودش و دیگران را بهتر درک کند؛ مهارتی که در تمام سالهای زندگی همراه او خواهد بود.
هیچ مطلبی یافت نشد
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال