تشویق درست؛ چگونه کودک را تشویق کنیم تا باانگیزه و مسئولیتپذیر رشد کند؟
تشویق درست؛ تشویقی که کودک را قویتر میکند، نه وابستهتر
تقریباً همه والدین دوست دارند فرزندشان را تشویق کنند. وقتی کودک نقاشی زیبایی میکشد، اتاقش را مرتب میکند یا نمره خوبی میگیرد، طبیعی است که بخواهیم خوشحالی خود را نشان دهیم.
اما آیا هر نوع تشویقی مفید است؟
شاید عجیب به نظر برسد، اما اگر تشویق به شیوه نادرستی انجام شود، ممکن است کودک را به تأیید دیگران وابسته کند؛ یعنی او فقط زمانی احساس ارزشمندی کند که دیگران از او تعریف کنند.
هدف از تشویق، فقط خوشحال کردن کودک نیست؛ بلکه باید به او کمک کند به تواناییهای خودش اعتماد کند، از تلاش کردن لذت ببرد و انگیزهاش برای یادگیری از درون خودش شکل بگیرد.
تشویق درست یعنی چه؟
تشویق درست یعنی توجه به تلاش، پیشرفت و رفتارهای مثبت کودک، نه فقط نتیجه نهایی.
برای مثال، اگر کودک ساعتها برای ساختن یک کاردستی وقت گذاشته است، حتی اگر نتیجه بینقص نباشد، تلاش او ارزش دیده شدن دارد.
به جای اینکه فقط بگوییم:
«آفرین، خیلی عالی شد.»
میتوانیم بگوییم:
«دیدم با حوصله برای ساختن این کاردستی وقت گذاشتی و تا آخر ادامه دادی.»
این نوع تشویق، به کودک نشان میدهد که پشتکار و تلاش او ارزشمند است.
چرا تشویق اهمیت دارد؟
کودکان از بازخورد والدین و مربیان یاد میگیرند که چه رفتارهایی ارزشمند هستند.
وقتی رفتارهای مثبت آنها دیده میشود، احتمال تکرار آن رفتارها بیشتر خواهد شد.
اما تشویق زمانی مؤثر است که صادقانه، بهموقع و متناسب با رفتار کودک باشد.
تعریفهای اغراقآمیز یا تکراری، به مرور اثر خود را از دست میدهند.
چه چیزی را تشویق کنیم؟
تلاش را بیشتر از نتیجه
فرض کنید دو کودک در یک امتحان شرکت کردهاند.
یکی بدون زحمت نمره خوبی گرفته و دیگری با تلاش فراوان، نمرهاش نسبت به گذشته بهتر شده است.
اگر فقط نتیجه را ببینیم، ممکن است کودک دوم احساس کند زحماتش ارزشی نداشته است.
در حالی که تشویق تلاش، به کودک یاد میدهد پیشرفت مهمتر از کامل بودن است.
مسئولیتپذیری را تشویق کنید
وقتی کودک بدون یادآوری وسایلش را جمع میکند یا به قولش عمل میکند، این رفتارها را ببینید.
برای مثال بگویید:
«امروز خودت یادت بود کتابهایت را داخل کیف بگذاری. این یعنی داری مسئولیتپذیرتر میشوی.»
چنین جملههایی، رفتارهای مثبت را تقویت میکنند.
مهربانی و همکاری را فراموش نکنید
گاهی بیشتر تشویقهای ما مربوط به درس و موفقیت تحصیلی است.
در حالی که رفتارهایی مانند کمک کردن، همدلی، راستگویی، احترام و همکاری نیز به همان اندازه ارزشمند هستند.
اگر کودک اسباببازیاش را با دوستش تقسیم کرد یا به خواهرش کمک کرد، این رفتار را نیز تشویق کنید.
اشتباهات رایج در تشویق کودک
تشویق فقط برای موفقیت
اگر کودک فقط زمانی مورد توجه قرار بگیرد که بهترین نتیجه را کسب کرده باشد، ممکن است از شکست بترسد.
او بهتدریج یاد میگیرد که ارزشش به موفقیت وابسته است.
در حالی که شکست نیز بخشی از یادگیری است.
تشویقهای اغراقآمیز
جملههایی مانند:
«تو نابغهای.»
«هیچکس مثل تو نیست.»
ممکن است در ظاهر خوشایند باشند، اما اگر با واقعیت فاصله داشته باشند، اثر مطلوبی نخواهند داشت.
تشویقهای واقعی و مشخص، بسیار مؤثرتر هستند.
جایزه دادن برای هر کار
گاهی هر رفتار مثبت کودک با هدیه یا پول همراه میشود.
اگر این روش به عادت تبدیل شود، ممکن است کودک فقط برای دریافت جایزه رفتار مناسب انجام دهد، نه به دلیل اینکه آن رفتار را درست میداند.
جایزه گاهی میتواند مفید باشد، اما نباید تنها انگیزه کودک شود.
مقایسه در قالب تشویق
گاهی والدین میگویند:
«آفرین، از خواهرت بهتر شدی.»
در ظاهر، این جمله تشویق است؛ اما در واقع، کودک را وارد رقابت با دیگران میکند.
بهتر است موفقیت او را بدون مقایسه بیان کنیم.
چگونه کودک را درست تشویق کنیم؟
- رفتار یا تلاش مشخص او را توصیف کنید.
- تشویق را بلافاصله بعد از رفتار مثبت انجام دهید.
- از تعریفهای واقعی و صادقانه استفاده کنید.
- پیشرفت کودک را نسبت به گذشته خودش ببینید.
- به او فرصت دهید از موفقیتش احساس رضایت کند.
گاهی حتی یک لبخند، یک آغوش یا گفتن جملهای مانند «به تلاشت افتخار میکنم» از هر جایزهای ارزشمندتر است.
اگر کودک شکست خورد، چه بگوییم؟
یکی از مهمترین زمانهای تشویق، بعد از شکست است.
به جای اینکه بگویید:
«اشکالی ندارد، مهم نیست.»
میتوانید بگویید:
«میدانم ناراحت شدی، اما دیدم تا آخر تلاش کردی. بیا ببینیم دفعه بعد چه کاری میتوانیم بهتر انجام دهیم.»
در این حالت، کودک یاد میگیرد که ارزش او با یک شکست از بین نمیرود.
از نگاه حقوق کودک
هر کودک حق دارد به خاطر شخصیت، تلاش و انسان بودنش مورد احترام قرار بگیرد، نه فقط به خاطر موفقیتها و دستاوردهایش.
تشویق درست، به کودک این پیام را میدهد که ارزش او به نمره، مدال یا برنده شدن وابسته نیست. این نگاه، احساس امنیت، عزتنفس و انگیزه درونی را در او تقویت میکند و زمینه رشد سالمتری را فراهم میسازد.
یک تمرین برای امروز
امروز فقط یک بار، به جای گفتن «آفرین»، تلاش کنید تشویق دقیقتری داشته باشید.
برای مثال به جای:
«آفرین، نقاشیات قشنگ است.»
بگویید:
«دیدم برای انتخاب رنگها خیلی دقت کردی و تا آخر با حوصله نقاشیات را کامل کردی.»
این نوع تشویق به کودک کمک میکند بفهمد دقیقاً کدام رفتار او ارزشمند بوده است و احتمال تکرار آن رفتار بیشتر میشود.
جمعبندی
تشویق، یکی از مؤثرترین ابزارهای تربیتی است، اما تنها زمانی که آگاهانه و درست انجام شود.
وقتی تلاش، پشتکار، مسئولیتپذیری، مهربانی و پیشرفت کودک را میبینیم، به او کمک میکنیم انگیزهای درونی برای یادگیری و رشد پیدا کند. در مقابل، تشویقهای اغراقآمیز، وابسته کردن رفتار به جایزه یا مقایسه با دیگران، ممکن است نتیجهای برعکس داشته باشند.
فرزند ما بیش از آنکه به تعریفهای بزرگ نیاز داشته باشد، به این نیاز دارد که احساس کند دیده میشود، تلاشش ارزشمند است و حتی اگر گاهی شکست بخورد، همچنان دوستداشتنی و قابل احترام است. این، ماندگارترین تشویقی است که میتوانیم به او هدیه بدهیم.
هیچ مطلبی یافت نشد
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال