چگونه بدون داد زدن کودک را تربیت کنیم؟
راهکارهایی برای آرامش بیشتر در خانه
تقریباً همه پدرها و مادرها این تجربه را داشتهاند؛ روزی که چند بار از کودک میخواهند اسباببازیهایش را جمع کند، تکالیفش را انجام دهد یا برای خواب آماده شود، اما او توجهی نمیکند. صبر والدین کمکم تمام میشود و ناگهان صدایشان بالا میرود.
چند دقیقه بعد، معمولاً احساسی از پشیمانی جای عصبانیت را میگیرد. بسیاری از والدین میگویند: «نمیخواستم داد بزنم، اما انگار هیچ راه دیگری نداشتم.»
اگر شما هم چنین احساسی را تجربه کردهاید، تنها نیستید. فشارهای روزمره، خستگی، مسئولیتهای فراوان و نگرانیهای زندگی باعث میشود گاهی کنترل احساسات دشوار شود. اما خبر خوب این است که تربیت مؤثر، به صدای بلند نیاز ندارد؛ بلکه به ارتباطی آرام، قاطع و همراه با احترام نیازمند است.
آیا داد زدن واقعاً مؤثر است؟
شاید در همان لحظه، کودک با شنیدن صدای بلند متوقف شود یا کاری را که از او خواستهاید انجام دهد، اما این به معنای یادگیری نیست.
بیشتر کودکان هنگام شنیدن فریاد، به جای اینکه به پیام والدین توجه کنند، روی احساس ترس، ناراحتی یا خشم خود تمرکز میکنند. در نتیجه، ممکن است رفتارشان موقتاً تغییر کند، اما دلیل آن ترس از واکنش والدین است، نه درک درست یا نادرست بودن رفتار.
اگر داد زدن به یک شیوه همیشگی تبدیل شود، به مرور زمان اثر خود را نیز از دست میدهد. کودک عادت میکند که فقط زمانی واکنش نشان دهد که صدای والدین بلند شود.
چرا والدین داد میزنند؟
کمتر پدر یا مادری از روی میل و آگاهی فریاد میزند. معمولاً پشت این رفتار، عواملی مانند خستگی، استرس یا احساس درماندگی وجود دارد.
گاهی والدین بارها یک درخواست را تکرار کردهاند و تصور میکنند تنها راه باقیمانده، بلند کردن صداست. در حالی که مشکل اصلی، اغلب در شیوه برقراری ارتباط یا انتظارات نامتناسب با سن کودک است، نه در میزان بلندی صدا.
پذیرفتن این موضوع، اولین قدم برای تغییر است.
چگونه بدون داد زدن با کودک ارتباط برقرار کنیم؟
قبل از صحبت کردن، توجه کودک را جلب کنید
بسیاری از والدین از اتاق دیگر کودک را صدا میزنند و انتظار دارند همان لحظه پاسخ بدهد.
بهتر است به کودک نزدیک شوید، همسطح او بنشینید، ارتباط چشمی برقرار کنید و بعد درخواست خود را بیان کنید.
وقتی کودک احساس کند مخاطب مستقیم شماست، احتمال همکاری او بیشتر میشود.
درخواستهای کوتاه و روشن داشته باشید
گاهی خودمان هم نمیدانیم دقیقاً چه میخواهیم.
به جای اینکه بگویید:
«دیگه این اتاقت رو درست کن!»
میتوانید بگویید:
«لطفاً کتابها را داخل قفسه بگذار و بعد لباسها را داخل سبد بینداز.»
درخواستهای مشخص، برای کودک قابل فهمتر هستند.
به جای تکرار، منتظر بمانید
بعضی از والدین یک جمله را پنج یا شش بار تکرار میکنند.
«جمع کن.»
«گفتم جمع کن.»
«چند بار باید بگویم؟»
وقتی کودک بداند شما همیشه درخواست را تکرار میکنید، عجلهای برای انجام آن نخواهد داشت.
بهتر است یک بار، با آرامش و قاطعیت درخواست خود را بیان کنید و فرصت مناسبی برای انجام آن بدهید.
احساسات کودک را ببینید
گاهی کودک همکاری نمیکند، چون خسته، گرسنه یا ناراحت است.
قبل از اینکه رفتار او را قضاوت کنید، از خود بپرسید:
«الان چه احساسی دارد؟»
گاهی یک گفتوگوی کوتاه، بسیار مؤثرتر از چندین بار تکرار کردن دستورهاست.
انتخاب را جایگزین دستور کنید
کودکان دوست دارند احساس کنند در تصمیمگیری نقش دارند.
برای مثال، به جای اینکه بگویید:
«همین حالا برو مسواک بزن.»
میتوانید بگویید:
«دوست داری اول مسواک بزنی یا اول لباس خوابت را بپوشی؟»
در هر دو حالت، نتیجه موردنظر شما حاصل میشود، اما کودک احساس کنترل بیشتری بر شرایط دارد.
قوانین خانه را از قبل مشخص کنید
وقتی قوانین فقط در زمان عصبانیت مطرح شوند، معمولاً اثر کمتری دارند.
بهتر است درباره قوانین خانه در زمان آرامش با کودک گفتوگو کنید.
برای مثال:
- بعد از بازی، اسباببازیها جمع میشوند.
- هنگام غذا خوردن، تلویزیون خاموش است.
- قبل از خواب، مسواک زدن ضروری است.
وقتی این قوانین ثابت باشند، نیاز به تکرار و فریاد زدن نیز کمتر میشود.
رفتارهای مثبت را بیشتر ببینید
گاهی آنقدر روی اشتباهات کودک تمرکز میکنیم که رفتارهای خوب او نادیده گرفته میشوند.
اگر کودک کاری را درست انجام داد، حتی اگر کوچک باشد، آن را بیان کنید.
مثلاً:
«دیدم امروز بدون اینکه یادآوری کنم کفشهایت را سر جایش گذاشتی. ممنونم.»
تشویق رفتارهای مثبت، انگیزه کودک را برای تکرار آنها افزایش میدهد.
اگر عصبانی شدیم، چه کنیم؟
همه والدین ممکن است گاهی کنترل خود را از دست بدهند. مهم این است که این اتفاق به یک عادت تبدیل نشود.
اگر احساس میکنید عصبانیتتان در حال افزایش است:
- چند نفس عمیق بکشید.
- چند ثانیه سکوت کنید.
- اگر امکان دارد، کمی از موقعیت فاصله بگیرید.
- بعد از آرام شدن، درباره موضوع با کودک صحبت کنید.
آرام شدن به معنای نادیده گرفتن رفتار کودک نیست؛ بلکه یعنی تصمیم بگیریم از روی آگاهی واکنش نشان دهیم، نه از روی خشم.
اگر روی کودک داد زدیم، چه کنیم؟
هیچ پدر یا مادری کامل نیست.
اگر یک روز روی فرزندتان داد زدید، خودتان را سرزنش نکنید؛ اما از کنار آن هم بیتفاوت نگذرید.
بعد از اینکه آرام شدید، نزد کودک بروید و بگویید:
«از اینکه داد زدم متأسفم. من عصبانی بودم، اما نباید اینطور صحبت میکردم. بیا با هم درباره اتفاقی که افتاد صحبت کنیم.»
عذرخواهی از کودک، اقتدار والدین را کم نمیکند؛ بلکه به او یاد میدهد که همه انسانها ممکن است اشتباه کنند و مسئولیت اشتباه خود را بپذیرند.
از نگاه حقوق کودک،
هر کودک حق دارد در محیطی رشد کند که در آن احساس امنیت، احترام و آرامش داشته باشد. این به معنای نبود قانون یا نادیده گرفتن اشتباهات کودک نیست، بلکه یعنی اصلاح رفتار او بدون تحقیر، ترساندن یا خشونت کلامی انجام شود.
وقتی والدین با آرامش، قاطعیت و احترام با کودک گفتوگو میکنند، علاوه بر آموزش نظم و مسئولیتپذیری، به او میآموزند که اختلافها را نیز میتوان بدون فریاد و پرخاشگری حل کرد. این یکی از مهمترین مهارتهایی است که کودک در آینده، در روابط خانوادگی، اجتماعی و شغلی خود به آن نیاز خواهد داشت.
جمعبندی
داد زدن شاید در لحظه، کودک را ساکت کند، اما معمولاً رفتار درست را به او آموزش نمیدهد. آنچه کودکان بیش از هر چیز به آن نیاز دارند، ارتباطی روشن، آرام و همراه با احترام است.
وقتی به جای فریاد زدن، قوانین مشخصی داشته باشیم، احساسات کودک را درک کنیم، درخواستهای واضح مطرح کنیم و رفتارهای مثبت او را ببینیم، فضای خانه آرامتر میشود و همکاری کودک نیز افزایش مییابد.
به یاد داشته باشیم که کودکان، بیش از آنکه به صدای بلند ما گوش دهند، از رفتار ما درس میگیرند. اگر میخواهیم فرزندمان در آینده بتواند با آرامش، احترام و گفتوگو مشکلاتش را حل کند، بهترین آموزش این است که همین رفتار را هر روز در خانه به او نشان دهیم.
هیچ مطلبی یافت نشد
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال