عزتنفس در کودکان؛ چگونه به فرزندمان کمک کنیم احساس ارزشمندی داشته باشد؟
عزتنفس در کودکان؛ مهمتر از اینکه کودک چه تواناییهایی دارد، این است که خودش را چگونه میبیند!
بعضی کودکان با اطمینان نظرشان را بیان میکنند، از امتحان کردن کارهای جدید نمیترسند و اگر اشتباه کنند، دوباره تلاش میکنند.
در مقابل، بعضی دیگر با وجود تواناییهای فراوان، مدام میگویند:
«من نمیتوانم.»
«حتماً خرابش میکنم.»
«از من بهتر هم هست.»
تفاوت این دو گروه، همیشه در میزان استعداد یا هوش آنها نیست؛ بلکه اغلب به عزتنفس آنها برمیگردد.
عزتنفس، یکی از مهمترین سرمایههایی است که کودکان برای داشتن یک زندگی سالم و موفق به آن نیاز دارند.
عزتنفس یعنی چه؟
عزتنفس یعنی احساسی که کودک نسبت به ارزشمندی خود دارد.
کودکی که عزتنفس سالمی دارد، باور دارد که ارزشمند است؛ حتی اگر گاهی اشتباه کند، شکست بخورد یا همه چیز مطابق میلش پیش نرود.
او میداند که موفقیتها و شکستهایش، ارزش انسانی او را تعیین نمیکنند.
عزتنفس با اعتماد به نفس چه تفاوتی دارد؟
این دو مفهوم گاهی به جای هم استفاده میشوند، اما تفاوت دارند.
اعتمادبهنفس یعنی کودک به توانایی خود برای انجام یک کار باور داشته باشد؛ مثلاً فکر کند میتواند دوچرخهسواری یا نقاشی را خوب انجام دهد.
اما عزتنفس عمیقتر است و به این احساس مربوط میشود که:
«من ارزشمند هستم؛ حتی اگر همیشه بهترین نباشم.»
به همین دلیل، ممکن است کودکی در انجام بعضی کارها اعتمادبهنفس داشته باشد، اما عزتنفس پایینی را تجربه کند.
نشانههای عزتنفس سالم
کودکی که عزتنفس مناسبی دارد، معمولاً:
- اشتباه کردن را پایان دنیا نمیداند.
- راحتتر با دیگران ارتباط برقرار میکند.
- از امتحان کردن کارهای جدید نمیترسد.
- میتواند درباره احساساتش صحبت کند.
- مسئولیت اشتباهاتش را راحتتر میپذیرد.
- خود را مدام با دیگران مقایسه نمیکند.
البته هیچ کودکی همیشه این ویژگیها را ندارد، اما وجود بیشتر آنها میتواند نشانه عزتنفس سالم باشد.
چه چیزهایی عزتنفس کودک را کاهش میدهد؟
گاهی بدون اینکه متوجه باشیم، رفتارهای ما بر احساس ارزشمندی کودک اثر میگذارند.
از جمله:
- مقایسه کردن با دیگران
- انتقاد و سرزنش مداوم
- تحقیر یا تمسخر اشتباهات کودک
- توجه بیش از حد به نمره و موفقیت
- نادیده گرفتن تلاشهای او
- برچسب زدن با جملههایی مانند «تنبلی»، «بیدقتی» یا «دستوپاچلفتی»
این رفتارها ممکن است باعث شوند کودک بهتدریج باور کند که به اندازه کافی خوب نیست.
چگونه عزتنفس کودک را تقویت کنیم؟
کودک را همانگونه که هست بپذیرید
همه کودکان نقاط قوت و ضعف دارند.
وقتی کودک احساس کند فقط در صورت موفق بودن دوستداشتنی است، عزتنفس او آسیب میبیند.
به او نشان دهید که محبت شما وابسته به نمره، موفقیت یا رفتار بینقص او نیست.
تلاش را بیشتر از نتیجه ببینید
به جای اینکه فقط بگویید:
«آفرین، بیست گرفتی.»
بگویید:
«دیدم برای این امتحان خیلی تلاش کردی.»
این نوع تشویق، به کودک یاد میدهد ارزش او در تلاش و پشتکارش نیز هست، نه فقط در نتیجه.
اجازه دهید اشتباه کند
کودکی که همیشه از اشتباه کردن میترسد، بهمرور احساس ارزشمندی خود را از دست میدهد.
به او یاد بدهید که اشتباه، بخشی از یادگیری است.
هیچ انسانی بدون تجربه شکست، رشد نمیکند.
به نظر و انتخابش احترام بگذارید
وقتی در موضوعات متناسب با سن کودک، نظرش را میپرسید یا اجازه انتخاب میدهید، این پیام را منتقل میکنید که:
«نظر تو برای من مهم است.»
همین احساس، پایه عزتنفس را تقویت میکند.
فرصت موفقیت را فراهم کنید
کودک باید تجربه کند که از عهده انجام بعضی کارها برمیآید.
سپردن مسئولیتهای کوچک، تشویق به یادگیری مهارتهای جدید و فرصت تصمیمگیری، همگی به افزایش احساس توانمندی او کمک میکنند.
الگوی مهربانی با خودتان باشید
اگر مدام خودتان را سرزنش کنید یا درباره خودتان با جملات منفی صحبت کنید، کودک نیز همین رفتار را یاد میگیرد.
به او نشان دهید که اشتباه کردن، بخشی از زندگی است و هیچکس کامل نیست.
از نگاه حقوق کودک
هر کودک حق دارد با احترام، کرامت و پذیرش رشد کند. هیچ کودکی نباید به دلیل اشتباه، ناتوانی یا تفاوتهای فردی، تحقیر یا بیارزش تلقی شود.
محیطی که در آن کودک احساس امنیت، احترام و پذیرش میکند، بهترین بستر برای شکلگیری عزتنفس سالم است.
یک تمرین برای امروز
امشب قبل از خواب، از فرزندتان بخواهید سه ویژگی مثبت خود را نام ببرد.
اگر برایش سخت بود، شما کمکش کنید.
مثلاً بگویید:
«من فکر میکنم تو مهربان هستی.»
یا
«از اینکه برای انجام کارها تلاش میکنی، خوشحالم.»
این تمرین ساده به کودک کمک میکند به جای تمرکز بر ضعفها، تواناییها و ویژگیهای ارزشمند خود را نیز ببیند.
جمعبندی
عزتنفس، هدیهای نیست که یکبار به کودک داده شود؛ بلکه احساسی است که هر روز و در دل رفتارهای کوچک والدین و مربیان شکل میگیرد.
وقتی کودک احساس کند بدون قید و شرط دوستداشتنی است، اشتباهاتش پذیرفته میشوند، نظرش ارزش دارد و تلاشش دیده میشود، بهتدریج باور میکند که انسانی ارزشمند است.
شاید مهمترین وظیفه ما این نباشد که فرزندمان همیشه موفقترین کودک باشد؛ بلکه این است که کمک کنیم حتی در روزهای شکست نیز ارزش خود را فراموش نکند. کودکی که چنین احساسی دارد، با آرامش، امید و اعتماد بیشتری مسیر زندگی را طی خواهد کرد.
هیچ مطلبی یافت نشد
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال