چگونه کودک منظم تربیت کنیم؟ نظم را آموزش دهیم، نه تحمیل
یکی از گلایههای رایج والدین این است که:
«هر روز باید چند بار به فرزندم بگویم اسباببازیهایش را جمع کند.»
«اتاقش همیشه بههمریخته است.»
«همه کارهایش را به دقیقه آخر موکول میکند.»
بسیاری از والدین تصور میکنند نظم، یک ویژگی ذاتی است؛ یعنی بعضی کودکان منظم به دنیا میآیند و بعضی نه. اما واقعیت این است که نظم، یک مهارت آموختنی است.
کودکان به مرور زمان یاد میگیرند چگونه وسایلشان را مرتب کنند، برای کارهایشان برنامه داشته باشند و مسئولیتهای روزانه خود را انجام دهند. این مهارت با تمرین، تکرار و همراهی والدین شکل میگیرد، نه با سرزنش و اجبار.
نظم یعنی چه؟
منظم بودن فقط به مرتب بودن اتاق یا جمع کردن اسباببازیها محدود نمیشود.
کودک منظم یاد میگیرد:
- وسایلش را در جای مشخص قرار دهد.
- برای انجام کارهایش برنامه داشته باشد.
- مسئولیتهای روزانه خود را فراموش نکند.
- زمان را بهتر مدیریت کند.
- کارهایش را تا حد امکان به پایان برساند.
این مهارت در آینده به او کمک میکند در مدرسه، دانشگاه، محل کار و زندگی شخصی موفقتر عمل کند.
چرا بعضی کودکان بینظم هستند؟
گاهی دلیل بینظمی کودک، تنبلی یا بیمسئولیتی نیست.
ممکن است:
- هنوز مهارت نظم را یاد نگرفته باشد.
- مسئولیتهای زیادی به او سپرده شده باشد.
- قوانین خانه مشخص نباشند.
- والدین خودشان الگوی منظمی نباشند.
- برای انجام کارها انگیزه کافی نداشته باشد.
بنابراین، قبل از برچسب زدن به کودک، بهتر است علت رفتار او را بررسی کنیم.
چگونه نظم را به کودک آموزش دهیم؟
از کارهای ساده شروع کنید
انتظار نداشته باشید کودک یکشبه منظم شود.
ابتدا مسئولیتهای کوچک و قابل انجام به او بدهید.
برای مثال:
- بعد از بازی، اسباببازیها را داخل سبد بگذارد.
- لباسهایش را در سبد لباسهای چرک بیندازد.
- کیف مدرسهاش را شب قبل آماده کند.
وقتی این کارها به عادت تبدیل شوند، میتوان مسئولیتهای بیشتری به او سپرد.
برنامه روزانه مشخص داشته باشید
کودکان در محیطی که نظم و پیشبینیپذیری وجود دارد، احساس امنیت بیشتری میکنند.
داشتن ساعت مشخص برای خواب، غذا، بازی، انجام تکالیف و استراحت، به کودک کمک میکند نظم را بهتدریج در زندگی خود تجربه کند.
لازم نیست برنامه بسیار سختگیرانه باشد؛ کافی است چارچوب مشخصی وجود داشته باشد.
هر وسیله، جای مشخصی داشته باشد
اگر کودک نداند هر وسیله را کجا بگذارد، مرتب کردن برایش دشوار خواهد بود.
برای اسباببازیها، کتابها، لباسها و وسایل مدرسه جای ثابتی در نظر بگیرید و هر بار پس از استفاده، آنها را به همان محل برگردانید.
این کار، نظم را به یک عادت روزانه تبدیل میکند.
به جای تذکرهای مداوم، عادت بسازید
اگر هر روز چندین بار بگویید:
«اتاقت را مرتب کن.»
احتمالاً هم شما خسته میشوید و هم کودک.
بهتر است مرتب کردن را به بخشی از برنامه روزانه تبدیل کنید.
مثلاً قبل از شام یا قبل از خواب، همه اعضای خانواده چند دقیقه برای مرتب کردن وسایل وقت بگذارند.
وقتی نظم به یک عادت خانوادگی تبدیل شود، مقاومت کودک نیز کمتر خواهد شد.
خودتان الگوی نظم باشید
کودکان بیشتر از آنکه به حرفهای ما گوش دهند، رفتار ما را تقلید میکنند.
اگر خودمان وسایلمان را هر جا رها کنیم، قرارهایمان را فراموش کنیم یا همیشه کارها را به تعویق بیندازیم، انتظار نظم از کودک چندان واقعبینانه نیست.
بهترین آموزش، رفتار والدین است.
برای تلاش کودک ارزش قائل شوید
اگر کودک بخشی از اتاقش را مرتب کرده یا خودش کیف مدرسهاش را آماده کرده است، تلاش او را ببینید.
لازم نیست همه چیز بینقص باشد.
تشویق رفتارهای مثبت، احتمال تکرار آنها را افزایش میدهد.
از تنبیه و برچسب زدن پرهیز کنید
جملههایی مانند:
- «تو خیلی شلختهای.»
- «هیچوقت منظم نمیشوی.»
کمکی به تغییر رفتار نمیکنند.
برچسبها بهتدریج به بخشی از تصویر ذهنی کودک از خودش تبدیل میشوند.
بهتر است درباره رفتار صحبت کنیم، نه شخصیت او.
نظم را با وسواس اشتباه نگیرید
هدف از آموزش نظم، تربیت کودکی نیست که از کوچکترین بینظمی مضطرب شود.
کودکان به بازی، خلاقیت و آزادی نیز نیاز دارند.
گاهی اتاقی که بعد از یک بازی حسابی بههمریخته است، نشانه یک تجربه شاد و خلاقانه است.
آنچه اهمیت دارد این است که کودک یاد بگیرد پس از پایان بازی، در مرتب کردن وسایلش نیز مسئولیت داشته باشد.
از نگاه حقوق کودک
کودکان حق دارند در محیطی زندگی کنند که هم امنیت و آرامش داشته باشد و هم فرصت بازی، تجربه و یادگیری.
آموزش نظم نباید با تحقیر، اجبار یا تنبیه همراه باشد. زمانی که کودک با احترام، مشارکت و تشویق یاد میگیرد مسئولیت وسایل و کارهایش را بپذیرد، علاوه بر نظم، احساس استقلال و شایستگی نیز در او تقویت میشود.
یک تمرین برای امروز
امروز فقط ۱۰ دقیقه را به «مرتب کردن خانوادگی» اختصاص دهید.
همه اعضای خانواده، از والدین گرفته تا کودکان، در این ۱۰ دقیقه هر کدام بخشی از خانه را مرتب کنند.
وقتی کودک ببیند نظم فقط وظیفه او نیست و همه اعضای خانواده در آن مشارکت دارند، با انگیزه بیشتری همکاری خواهد کرد.
جمعبندی
نظم، مهارتی است که بهتدریج و با تمرین آموخته میشود. هیچ کودکی از روز اول نمیداند چگونه برنامهریزی کند، وسایلش را مرتب نگه دارد یا مسئولیت کارهایش را به عهده بگیرد.
والدینی که با صبوری، الگوی مناسبی برای فرزندشان هستند، مسئولیتهای متناسب با سن او تعیین میکنند و به جای سرزنش، او را در مسیر یادگیری همراهی میکنند، زمینه شکلگیری این مهارت ارزشمند را فراهم میسازند.
به خاطر داشته باشیم که هدف، داشتن خانهای همیشه بینقص نیست؛ هدف، تربیت انسانی است که یاد بگیرد برای زندگی، زمان، وسایل و مسئولیتهای خود ارزش قائل باشد. این همان نظمی است که در تمام مراحل زندگی به کمک او خواهد آمد.
هیچ مطلبی یافت نشد
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال